Στη Νορβηγία, η δημόσια εικόνα δεν θεωρείται πια αυτονόητα “αθώα”. Ένας νόμος που ψηφίστηκε τα τελευταία χρόνια έρχεται να θέσει ένα σαφές όριο: όταν μια φωτογραφία έχει υποστεί επεξεργασία που αλλοιώνει το σώμα ή το πρόσωπο, αυτό οφείλει να δηλώνεται. Η ρύθμιση αφορά διαφημιστές και influencers και συνοδεύεται από κυρώσεις σε περίπτωση παράβασης. Δεν πρόκειται για απαγόρευση της αισθητικής παρέμβασης, αλλά για απαίτηση διαφάνειας.
Η πρωτοβουλία αυτή εντάσσεται σε μια ευρύτερη ανησυχία για την επίδραση που έχουν οι ψηφιακά κατασκευασμένες εικόνες στην ψυχική υγεία των νέων. Ο όρος που χρησιμοποιείται στη Νορβηγία, “kroppspress”, περιγράφει ακριβώς αυτή την πίεση που ασκείται στο σώμα: την ανάγκη να ανταποκριθεί κανείς σε πρότυπα τα οποία δεν είναι απλώς υψηλά, αλλά συχνά ανύπαρκτα. Σύμφωνα με στοιχεία του Νορβηγικό Υπουργείο Παιδιών και Οικογένειας, δεκάδες χιλιάδες παιδιά και νέοι αντιμετωπίζουν δυσκολίες που σχετίζονται με την εικόνα σώματος και χρήζουν υποστήριξης.
Αυτό που καθιστά τη συγκεκριμένη νομοθεσία ενδιαφέρουσα δεν είναι μόνο το περιεχόμενό της, αλλά και η φιλοσοφία που τη διαπερνά. Δεν επιχειρεί να περιορίσει την ελευθερία της έκφρασης ούτε να επιβάλει ένα “φυσικό” πρότυπο ως το μοναδικά αποδεκτό. Αντιθέτως, αναγνωρίζει ότι η εικόνα αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της σύγχρονης επικοινωνίας και της οικονομίας των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Εκείνο που ζητά είναι να αποκαθίσταται η σχέση μεταξύ εικόνας και πραγματικότητας, μέσω μιας απλής αλλά ουσιαστικής επισήμανσης.
Η ανάγκη για μια τέτοια παρέμβαση αποκαλύπτει ένα βαθύτερο ζήτημα: την αόρατη μετατόπιση των ορίων του “κανονικού”. Όταν οι εικόνες που κυκλοφορούν μαζικά είναι επεξεργασμένες, το επεξεργασμένο παύει να φαίνεται ως εξαίρεση και αρχίζει να εκλαμβάνεται ως κανόνας. Έτσι, η σύγκριση που κάνει κανείς με τον εαυτό του δεν γίνεται απέναντι σε άλλους ανθρώπους, αλλά απέναντι σε κατασκευασμένες εκδοχές τους. Η απόσταση αυτή, όσο μικρή κι αν φαίνεται σε επίπεδο εικόνας, μπορεί να είναι ιδιαίτερα επιβαρυντική σε επίπεδο ψυχισμού.
Παράλληλα, η νομοθεσία αυτή μετατοπίζει και το βάρος της ευθύνης. Οι influencers δεν είναι απλώς χρήστες που μοιράζονται στιγμές της ζωής τους, αλλά φορείς επιρροής με πραγματικό αντίκτυπο. Η αναγνώριση αυτού του ρόλου συνεπάγεται και μια μορφή λογοδοσίας. Η διαφάνεια δεν λειτουργεί ως περιορισμός, αλλά ως υπενθύμιση ότι η εικόνα που προβάλλεται δεν είναι ουδέτερη.
Θα μπορούσε κανείς να υποστηρίξει ότι ένα τέτοιο μέτρο είναι δύσκολο να εφαρμοστεί ή ότι αγγίζει τα όρια της υπερρύθμισης. Ωστόσο, το ερώτημα που αναδύεται είναι ευρύτερο και δεν αφορά μόνο τη Νορβηγία: σε ποιο βαθμό είμαστε διατεθειμένοι, ως κοινωνία, να αποδεχτούμε την ασάφεια ανάμεσα στο πραγματικό και το κατασκευασμένο; Και, κυρίως, ποιο είναι το κόστος αυτής της ασάφειας για τους νεότερους που διαμορφώνουν τώρα την εικόνα του εαυτού τους;
Ίσως τελικά η αξία αυτής της νομοθεσίας να μην βρίσκεται μόνο στην πρακτική της εφαρμογή, αλλά στο μήνυμα που εκπέμπει. Ότι η εικόνα μπορεί να παραμένει ελεύθερη, αλλά όχι αδιαφανής. Ότι η αισθητική επιλογή δεν ακυρώνεται, αλλά συνοδεύεται από ευθύνη. Και ότι, μέσα σε έναν κόσμο όπου το βλέμμα καθοδηγείται συνεχώς από οθόνες, η αλήθεια, ακόμη και όταν περιορίζεται σε μια μικρή σήμανση, εξακολουθεί να έχει σημασία.
Συντάκτης: Αγγελική Θεοχαρίδη
