Αν υπήρχε ένα κουμπί που θα σου χάριζε όλα τα οφέλη του ύπνου χωρίς να χρειάζεται να κοιμηθείς ούτε λεπτό, οι περισσότεροι από εμάς θα το πατούσαμε χωρίς δεύτερη σκέψη. Γιατί όσο υπέροχος κι αν είναι ο ύπνος, υπάρχει πάντα εκείνη η μικρή φωνή που αναρωτιέται γιατί πρέπει να αφιερώνουμε σχεδόν το ένα τρίτο της ζωής μας ξαπλωμένοι με κλειστά μάτια μόνο και μόνο για να λειτουργεί σωστά ο εγκέφαλός μας.
Κι όμως, μια νέα μελέτη που δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό Nature Neuroscience φέρνει τους επιστήμονες ένα βήμα πιο κοντά σε ένα ερώτημα που μέχρι πρόσφατα έμοιαζε βγαλμένο από ταινία επιστημονικής φαντασίας: μπορούμε να ξεκουράσουμε τον εγκέφαλο χωρίς να κοιμηθούμε;
Η έρευνα πραγματοποιήθηκε από επιστήμονες του Πανεπιστημίου του Ουισκόνσιν-Μάντισον, οι οποίοι κατάφεραν να αναπαράγουν στον εγκέφαλο ποντικών τον χαρακτηριστικό ρυθμό της βαθιάς φάσης του ύπνου, ενώ τα ζώα παρέμεναν ξύπνια και κινούνταν κανονικά.
Κατά τη διάρκεια του βαθύ ύπνου, οι νευρώνες του εγκεφάλου λειτουργούν με έναν πολύ συγκεκριμένο τρόπο. Ενεργοποιούνται συγχρονισμένα, ακολουθούν μικρές περιόδους σιωπής και στη συνέχεια επαναλαμβάνουν το ίδιο μοτίβο ξανά και ξανά. Οι επιστήμονες πιστεύουν ότι αυτός ο ρυθμός είναι κρίσιμος για τη σταθεροποίηση της μνήμης, την επεξεργασία των πληροφοριών και την «ανανέωση» των νευρικών συνδέσεων.
Το ερώτημα ήταν απλό: τι θα συνέβαινε αν μπορούσαν να δημιουργήσουν αυτόν τον ρυθμό τεχνητά, χωρίς το ζώο να κοιμηθεί;
Για να το πετύχουν, χρησιμοποίησαν μια τεχνική που ονομάζεται οπτογενετική. Με τη βοήθεια γενετικά τροποποιημένων κυττάρων και παλμών φωτός, κατάφεραν να ενεργοποιήσουν συγκεκριμένες περιοχές του εγκεφάλου των ποντικών μέσω πολύ λεπτών οπτικών ινών που είχαν εμφυτευτεί στον εγκέφαλό τους.
Οι ερευνητές κράτησαν τα ποντίκια ξύπνια για αρκετή ώρα ώστε να εμφανίσουν έντονη ανάγκη για ύπνο και στη συνέχεια προκάλεσαν τεχνητά τον χαρακτηριστικό ρυθμό του βαθύ ύπνου στο ένα ημισφαίριο του εγκεφάλου τους, αφήνοντας το άλλο ανέπαφο για λόγους σύγκρισης.
Τα αποτελέσματα ήταν εντυπωσιακά.
Όταν αργότερα τα ποντίκια αφέθηκαν να κοιμηθούν φυσιολογικά, το τμήμα του εγκεφάλου που είχε δεχτεί την τεχνητή διέγερση έδειχνε ήδη σημάδια ότι είχε λάβει μέρος της ξεκούρασης που χρειαζόταν. Το πιο ενδιαφέρον όμως ήταν ότι οι επιστήμονες ανακάλυψαν πως δεν αρκούσε απλώς να «ηρεμήσει» ο εγκέφαλος. Σε ένα δεύτερο πείραμα μείωσαν τη δραστηριότητα των νευρώνων χωρίς να δημιουργήσουν τον συγκεκριμένο παλμικό ρυθμό του ύπνου. Το αποτέλεσμα δεν ήταν το ίδιο. Η ηρεμία από μόνη της δεν αρκούσε. Αυτό που φάνηκε να κάνει τη διαφορά ήταν αποκλειστικά το συγκεκριμένο ηλεκτρικό μοτίβο που εμφανίζεται κατά τη διάρκεια του βαθύ ύπνου.
Η μεγαλύτερη δοκιμασία αφορούσε τη μνήμη.
Τα ποντίκια που είχαν στερηθεί ύπνο παρουσίασαν, όπως αναμενόταν, χειρότερες επιδόσεις σε τεστ μάθησης και μνήμης. Αντίθετα, τα ποντίκια που παρέμειναν ξύπνια αλλά δέχθηκαν την τεχνητή «υπνωτική» διέγερση τα πήγαν σχεδόν εξίσου καλά με εκείνα που είχαν κοιμηθεί κανονικά.
Ακόμη και οι μοριακοί δείκτες στον εγκέφαλό τους έμοιαζαν με αυτούς που παρατηρούνται μετά από έναν καλό φυσιολογικό ύπνο.
Πριν, πάντως, αρχίσουμε να φανταζόμαστε έναν κόσμο χωρίς ξυπνητήρια και βραδινές ώρες ύπνου, οι ίδιοι οι επιστήμονες ξεκαθαρίζουν ότι η εφαρμογή αυτής της τεχνολογίας στους ανθρώπους απέχει πολύ από την πραγματικότητα.
Η μέθοδος απαιτεί γενετικές παρεμβάσεις και εμφύτευση ηλεκτροδίων στον εγκέφαλο, κάτι που προφανώς δεν είναι ούτε απλό ούτε πρακτικό. Επιπλέον, ο φυσικός ύπνος παραμένει ασύγκριτα πιο πολύπλοκος και πιθανότατα πολύ πιο αποτελεσματικός στο να αποκαθιστά συνολικά τη λειτουργία του εγκεφάλου. Παρ’ όλα αυτά, η έρευνα θεωρείται εξαιρετικά σημαντική γιατί για πρώτη φορά οι επιστήμονες φαίνεται να απομόνωσαν το συγκεκριμένο ηλεκτρικό «σήμα» που βρίσκεται πίσω από ένα μεγάλο μέρος των αποκαταστατικών λειτουργιών του ύπνου.
Με άλλα λόγια, ίσως να μην βρισκόμαστε ακόμη κοντά σε έναν κόσμο όπου θα μπορούμε να παραλείπουμε τον ύπνο. Όμως βρισκόμαστε λίγο πιο κοντά στο να καταλάβουμε γιατί ο εγκέφαλός μας τον έχει τόσο μεγάλη ανάγκη.
Και μόνο αυτό είναι αρκετά συναρπαστικό.
