Τώρα τελευταία, το γέλιο μοιάζει να έχει πρωταγωνιστικό ρόλο στη σύγχρονη καθημερινότητα. Από τις παραστάσεις stand-up comedy μέχρι τα memes που κατακλύζουν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, το χιούμορ φαίνεται να αποτελεί μια κοινή γλώσσα για εκατομμύρια ανθρώπους. Κι όμως, πίσω από αυτή την τόσο αυθόρμητη ανθρώπινη έκφραση κρύβεται ένα διαχρονικό ερώτημα: Γιατί γελάμε;
Ο άνθρωπος είναι το μοναδικό ον που γνωρίζει ότι είναι θνητό. Κι όμως, είναι επίσης το μοναδικό ον που γελά τόσο συχνά. Πώς γίνεται δύο τόσο αντίθετες πραγματικότητες να συνυπάρχουν; Μήπως τελικά το γέλιο δεν είναι απλώς μια έκφραση χαράς, αλλά ένας από τους πιο ευφυείς μηχανισμούς που επινόησε η φύση για να μας βοηθήσει να αντέξουμε την ίδια τη ζωή;
Πολύ πριν από τις κωμωδίες, τις θεατρικές παραστάσεις και τα διαδικτυακά αστεία, ο άνθρωπος είχε ήδη την ανάγκη να γελά. Αλλά ίσως το πρώτο ερώτημα να μην είναι γιατί γελά ο άνθρωπος, αλλά αν το γέλιο γεννήθηκε μαζί του. Αν κοιτάξουμε πιο πίσω, πριν ακόμη υπάρξουν λέξεις, ιστορίες και πολιτισμοί, θα συναντήσουμε άραγε την ίδια ανάγκη;
Η φύση φαίνεται να μας δίνει απαντήσεις, έχοντας αφήσει μικρά ίχνη αυτής της συμπεριφοράς και σε άλλα πλάσματα. Ζώα που παίζουν, που κυνηγιούνται χωρίς πραγματική απειλή, που πειράζουν το ένα το άλλο παράγουν ήχους που θυμίζουν αυτό που εμείς ονομάζουμε γέλιο. Ίσως, λοιπόν, το γέλιο να μην ξεκίνησε ως αστείο. Ίσως, πολύ πριν γίνει έκφραση χιούμορ και ευφυΐας, να ήταν ένας τρόπος επικοινωνίας. Ένας ήχος που έλεγε στον άλλο: «Μη φοβάσαι, αυτό που συμβαίνει τώρα είναι παιχνίδι».
Και τότε γεννιέται ένα ακόμη ερώτημα: Πώς ένα τόσο απλό σήμα ασφάλειας εξελίχθηκε σε κάτι τόσο περίπλοκο; Πώς φτάσαμε από το παιχνίδι των ζώων στη σάτιρα, στην κωμωδία, στο αστείο που μπορεί να σχολιάσει μια ολόκληρη κοινωνία;
Ίσως η απάντηση να βρίσκεται κάπου ανάμεσα στη βιολογία και στη σκέψη. Γιατί το ανθρώπινο γέλιο δεν περιορίστηκε μόνο στην έκφραση χαράς και σε τρόπο επικοινωνίας και κοινωνικοποίησης. Στην πορεία της εξέλιξης απέκτησε ένα ακόμη πιο παράξενο χαρακτηριστικό: τη δυνατότητα να σχολιάζει την ίδια την πραγματικότητα. Ένα αστείο, στην ουσία του, είναι μια μικρή έκπληξη που ο εγκέφαλος καλείται ν’ αποκωδικοποιήσει. Εκεί που περιμένουμε μια συγκεκριμένη κατάληξη, εμφανίζεται κάτι απρόσμενο και αυτή η σύγκρουση ανάμεσα στην προσδοκία και την πραγματικότητα μετατρέπεται σε γέλιο.
Ίσως γι’ αυτό τελικά και το χιούμορ να αποτελεί μια από τις πιο ενδιαφέρουσες εκφράσεις της ανθρώπινης ευφυΐας και, ταυτόχρονα, από τα πιο γοητευτικά ανθρώπινα χαρακτηριστικά. Ένα πραγματικά ευφυές αστείο δεν γεννιέται απλώς από την ανάγκη να προκαλέσει γέλιο. Προϋποθέτει παρατήρηση, ταχύτητα σκέψης και την ικανότητα να συνδέσει κανείς πράγματα που, με την πρώτη ματιά, φαίνονται ασύνδετα. Ο άνθρωπος με χιούμορ βλέπει συχνά μια δεύτερη πλευρά της πραγματικότητας. Εντοπίζει μια αντίφαση που οι άλλοι προσπερνούν, παρατηρεί μια λεπτομέρεια που μοιάζει ασήμαντη ή μετατρέπει μια συνηθισμένη κατάσταση σε κάτι απρόσμενο. Αυτή η ικανότητα να αλλάζει οπτική γωνία είναι ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά της δημιουργικής σκέψης.
Ίσως το χιούμορ, όπως έχει διαμορφωθεί στις μέρες μας, να είναι μια μορφή ελευθερίας της σκέψης. Γιατί, για να γελάσεις με κάτι, πρέπει πρώτα να μπορείς να το δεις αλλιώς. Και ίσως αυτός είναι ο λόγος που οι άνθρωποι με έντονη αίσθηση του χιούμορ συχνά μας γοητεύουν: δεν μας κάνουν απλώς να γελάμε, αλλά μας προσκαλούν να δούμε την πραγματικότητα από μια διαφορετική οπτική.
Και κάπως έτσι επιστρέφουμε στο αρχικό ερώτημα: Γιατί άραγε το χιούμορ μοιάζει να έχει τόσο έντονη παρουσία στη σύγχρονη ζωή; Έγιναν οι άνθρωποι ξαφνικά πιο ευφυείς; Απέκτησαν μεγαλύτερη ικανότητα να αναγνωρίζουν το παράδοξο και το αστείο μέσα στην καθημερινότητα;
Ίσως η απάντηση να μην βρίσκεται στο ότι άλλαξε ο άνθρωπος, αλλά στο ότι ο κόσμος γύρω του έγινε πιο περίπλοκος. Σε μια εποχή γεμάτη αντιφάσεις, ταχύτητα και διαρκή έκθεση σε πληροφορίες, το χιούμορ προσφέρει έναν τρόπο να πάρουμε απόσταση από την πραγματικότητα χωρίς να απομακρυνθούμε από αυτήν. Μας επιτρέπει να κοιτάξουμε το παράλογο, το δύσκολο και το αμήχανο με μια διαφορετική ματιά.
Από τον πρώτο ήχο παιχνιδιού ενός ζώου μέχρι ένα έξυπνο αστείο που αποκαλύπτει μια κρυφή αλήθεια για τον κόσμο, το γέλιο παραμένει ένα από τα πιο ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της ανθρώπινης ύπαρξης.
Και ίσως γι’ αυτό οι άνθρωποι που διαθέτουν χιούμορ μάς είναι τόσο αγαπητοί. Γιατί, όπως έγραψε ο Βρετανός ποιητής W. H. Auden: «Ανάμεσα σ’ αυτούς που μου αρέσουν και που θαυμάζω δεν μπορώ να βρω έναν κοινό παρονομαστή. Ανάμεσα σ’ αυτούς που αγαπώ, όμως, μπορώ: όλοι με κάνουν να γελάω».
Όχι μόνο επειδή μας χαρίζουν στιγμές χαράς, αλλά επειδή μας θυμίζουν ότι η πραγματικότητα μπορεί να ιδωθεί από περισσότερες από μία πλευρές.
Συντάκτης: Βίκυ Παναγοπούλου
