Σε μια μεσαιωνική εκκλησία της Γερμανίας ακούγεται εδώ και σχεδόν 25 χρόνια η ίδια συναυλία. Δεν υπάρχουν μουσικοί που υποκλίνονται στο τέλος, διάλειμμα, πρόγραμμα διάρκειας δύο ωρών ή θεατές που περιμένουν το τελευταίο χειροκρότημα. Για την ακρίβεια, κανένας άνθρωπος που ζει σήμερα δεν πρόκειται να ακούσει το φινάλε της.
Το έργο «ORGAN²/ASLSP» του Τζον Κέιτζ παίζεται στην εκκλησία Μπούρχαρντι, στο Χάλμπερστατ της Γερμανίας, και έχει προγραμματιστεί να διαρκέσει συνολικά 639 χρόνια. Η εκτέλεσή του άρχισε στις 5 Σεπτεμβρίου 2001 και, εφόσον όλα εξελιχθούν σύμφωνα με το σχέδιο, θα ολοκληρωθεί στις 4 Σεπτεμβρίου 2640.
Σήμερα, 5 Αυγούστου 2026, η συναυλία φτάνει σε μία από εκείνες τις σπάνιες στιγμές κατά τις οποίες συμβαίνει πραγματικά κάτι καινούριο: αλλάζει συγχορδία. Στο μικρό όργανο προστίθεται ένας νέος αυλός με τη νότα Λα, με αποτέλεσμα ο συνεχόμενος ήχος να περάσει από τις επτά στις οκτώ νότες. Πρόκειται μόλις για τη 17η αλλαγή από την έναρξη της εκτέλεσης. Έπειτα από περίπου ένα τέταρτο του αιώνα, το έργο έχει διανύσει σχεδόν το 4% της συνολικής διάρκειάς του. Η αλλαγή επιβεβαιώνεται από το επίσημο John Cage Organ Project.
Μια συναυλία που ξεκίνησε με ενάμιση χρόνο σιωπής
Το πρότζεκτ δημιουργήθηκε το 2000, όμως η ίδια η εκτέλεση άρχισε έναν χρόνο αργότερα, στις 5 Σεπτεμβρίου 2001. Η ημερομηνία δεν επιλέχθηκε τυχαία, καθώς εκείνη την ημέρα ο Τζον Κέιτζ, ο οποίος είχε πεθάνει το 1992, θα γινόταν 89 ετών. Όσοι περίμεναν, βέβαια, να ακούσουν αμέσως τις πρώτες νότες χρειάστηκε να κάνουν λίγη ακόμη υπομονή. Για την ακρίβεια, πολλή.
Το έργο ξεκίνησε με παύση. Επί περίπου 17 μήνες μέσα στην εκκλησία δεν ακουγόταν απολύτως τίποτα. Οι πρώτοι ήχοι ήρθαν τελικά στις 5 Φεβρουαρίου 2003. Η σιωπή δεν ήταν καθυστέρηση ούτε τεχνικό πρόβλημα, αλλά μέρος της ίδιας της σύνθεσης.
Ο τίτλος ASLSP σημαίνει «As Slow as Possible», δηλαδή «όσο πιο αργά γίνεται». Το έργο γράφτηκε αρχικά για πιάνο το 1985 και δύο χρόνια αργότερα ο Κέιτζ το προσάρμοσε για εκκλησιαστικό όργανο. Η βασική του οδηγία ήταν σχεδόν αφοπλιστικά απλή: να παιχτεί όσο πιο αργά και όσο πιο απαλά γίνεται. Το πρόβλημα –ή μάλλον η γοητεία– είναι ότι ο συνθέτης δεν διευκρίνισε ποτέ πόσο αργά μπορεί να σημαίνει το «όσο πιο αργά γίνεται». Οι άνθρωποι πίσω από το εγχείρημα στο Χάλμπερστατ αποφάσισαν να απαντήσουν στην ερώτηση με τον πιο ακραίο τρόπο.
Γιατί επιλέχθηκαν ακριβώς 639 χρόνια;
Η διάρκεια του έργου συνδέεται με τη μουσική ιστορία της πόλης. Το 1361 εγκαταστάθηκε στον καθεδρικό ναό του Χάλμπερστατ ένα όργανο που θεωρείται σημαντικός σταθμός στην εξέλιξη του συγκεκριμένου μουσικού οργάνου.
Από το 1361 μέχρι το 2000, όταν ξεκίνησε το John Cage Organ Project Halberstadt, μεσολάβησαν ακριβώς 639 χρόνια. Έτσι, οι δημιουργοί του εγχειρήματος αποφάσισαν ότι άλλα τόσα θα έπρεπε να διαρκέσει και η εκτέλεση. Το όργανο που χρησιμοποιείται είναι μικρό και ειδικά κατασκευασμένο για τις ανάγκες του έργου. Ένας ηλεκτρικός φυσητήρας στέλνει αδιάκοπα αέρα στους αυλούς, διατηρώντας τον ήχο χωρίς να χρειάζεται να βρίσκεται κάποιος μουσικός συνεχώς μπροστά του.
Οι αλλαγές, ωστόσο, γίνονται χειροκίνητα. Ανάλογα με την παρτιτούρα, προστίθενται και αφαιρούνται αυλοί, με αποτέλεσμα ο ήχος να μεταβάλλεται. Η μικρότερη χρονική μονάδα αυτής της εκτέλεσης είναι ένας μήνας, ενώ ορισμένες νότες και παύσεις μπορούν να διαρκούν επί χρόνια.
Μια αλλαγή νότας γίνεται ολόκληρη τελετή
Σε μια συνηθισμένη συναυλία, η μετάβαση από μια συγχορδία σε μια άλλη περνά σχεδόν απαρατήρητη. Στο Χάλμπερστατ αποτελεί γεγονός για το οποίο άνθρωποι ταξιδεύουν από διαφορετικές χώρες. Η σημερινή προσθήκη του νέου αυλού έχει σχεδόν τελετουργικό χαρακτήρα. Επισκέπτες συγκεντρώνονται στην εκκλησία για να ακούσουν τη στιγμή κατά την οποία μία επιπλέον νότα ενώνεται με έναν ήχο που υπάρχει εκεί αδιάκοπα εδώ και χρόνια.
Ο οργανοποιός Γιοχάνες Χίφκεν έχει κατασκευάσει αυλούς οι οποίοι, όπως υποστηρίζει, μπορούν να αντέξουν τουλάχιστον άλλα 500 χρόνια. Αν αυτό ακούγεται υπερβολικό, πρέπει να θυμηθούμε ότι το συγκεκριμένο όργανο δεν κατασκευάζεται μόνο για όσους ζουν σήμερα. Θα πρέπει να συνεχίσει να λειτουργεί για ανθρώπους που θα γεννηθούν έπειτα από δεκάδες γενιές.
Ο Τζέφρι Λέπεντορφ, εκτελεστικός διευθυντής του John Cage Trust στη Νέα Υόρκη, έχει περιγράψει τον ήχο ως μια εμπειρία που δεν γίνεται αντιληπτή μόνο με τα αυτιά, αλλά με ολόκληρο το σώμα. Καθώς ο επισκέπτης κινείται μέσα στην εκκλησία, οι νότες αλλάζουν ανάλογα με το σημείο στο οποίο στέκεται. Είναι, όπως το έθεσε, σαν να παίζει το όργανο την ίδια την εκκλησία και όχι το αντίστροφο.
Ένα έργο που μετριέται σε γενιές
Η συναυλία είναι ένα πείραμα πάνω στον χρόνο, στην υπομονή και στη δυνατότητα των ανθρώπων να δημιουργούν κάτι του οποίου το τέλος γνωρίζουν ότι δεν θα δουν ποτέ. Οι άνθρωποι που ξεκίνησαν το έργο δε θα βρίσκονται εκεί όταν ολοκληρωθεί. Ούτε τα παιδιά τους, ούτε τα εγγόνια τους, ούτε πολλές γενιές μετά από αυτά. Η συνέχισή του προϋποθέτει ότι στο πέρασμα των αιώνων θα υπάρχουν διαρκώς κάποιοι πρόθυμοι να συντηρούν το όργανο, να προστατεύουν την εκκλησία και να πραγματοποιούν τις προγραμματισμένες αλλαγές.
Ήδη το πρότζεκτ έχει αλλάξει τη μοίρα της Μπούρχαρντι. Η εκκλησία, η οποία κάποτε ήταν σε μεγάλο βαθμό ερειπωμένη, απέκτησε νέα στέγη και επισκευάστηκε με χρήματα που συγκεντρώθηκαν χάρη στο εγχείρημα. Ένας χώρος που κινδύνευε να χαθεί έγινε το σπίτι ενός έργου σχεδιασμένου να επιβιώσει για αιώνες.
Η επόμενη αλλαγή θα γίνει το 2027
Η οκτάφωνη συγχορδία που ακούγεται από σήμερα θα παραμείνει σχεδόν αναλλοίωτη μέχρι τις 5 Οκτωβρίου 2027. Τότε θα αφαιρεθεί ο αυλός της νότας Μι και ο συνολικός ήχος θα μειωθεί ξανά σε επτά νότες. Μέχρι εκείνη την ημέρα, το όργανο θα συνεχίσει να παίζει αδιάκοπα. Η πόλη θα αλλάζει, άνθρωποι θα περνούν μέσα από την εκκλησία, εποχές θα διαδέχονται η μία την άλλη και η ίδια συγχορδία θα παραμένει εκεί, χωρίς καμία βιασύνη να φτάσει στην επόμενη.
Το παράδοξο είναι ότι για το φινάλε του 2640 πωλούνται ήδη εισιτήρια. Κοστίζουν 2.640 ευρώ, είναι κληρονομήσιμα και προορίζονται ουσιαστικά όχι για εκείνους που τα αγοράζουν, αλλά για τους μακρινούς απογόνους τους. Ίσως είναι το πιο παράξενο εισιτήριο συναυλίας που έχει τυπωθεί ποτέ. Δεν αγοράζεις μια θέση για τον εαυτό σου, αλλά την πιθανότητα κάποιος άνθρωπος με τον οποίο σε χωρίζουν αιώνες να βρεθεί εκεί και να ακούσει το τέλος.
Κι αν το έργο φτάσει πράγματι μέχρι την τελευταία του νότα, το χειροκρότημα της 4ης Σεπτεμβρίου 2640 δε θα ανήκει μόνο στους ανθρώπους που θα βρίσκονται τότε μέσα στην εκκλησία. Θα ανήκει σε όλες τις γενιές που κράτησαν τη συναυλία ζωντανή, χωρίς καμία από αυτές να μπορέσει να την ακούσει ολόκληρη.
