Φανταστείτε να κολλάτε σε ένα πρόβλημα για ώρες ή ακόμα και μέρες, και ξαφνικά να ξυπνάτε με τη λύση έτοιμη στο μυαλό σας. Αυτό το «αχά!», η ξαφνική στιγμή της επίγνωσης έχει αναφερθεί πολλές φορές από επιστήμονες, καλλιτέχνες και εφευρέτες. Τώρα, η πιο πρόσφατη έρευνα του Northwestern University δείχνει ότι ο ύπνος REM, το στάδιο του ύπνου που συνδέεται με τα πιο ζωντανά όνειρα, μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να βοηθήσει τους ανθρώπους να λύνουν δημιουργικά προβλήματα, ακόμη και όσα δεν κατάφεραν να λύσουν ενώ ήταν ξύπνιοι.
Η μελέτη περιέλαβε 20 συμμετέχοντες, όλοι με ικανότητα να θυμούνται τα όνειρά τους, με ορισμένους να είναι ειδικοί στους συνειδητούς ονειρικούς ελέγχους (lucid dreaming), δηλαδή να συνειδητοποιούν ότι ονειρεύονται ενώ κοιμούνται. Κάθε συμμετέχων προσπάθησε να λύσει μια σειρά δύσκολων γρίφων, από προβλήματα με σπίρτα έως λεκτικούς και χωρικούς γρίφους, ακούγοντας ένα μοναδικό ηχητικό κομμάτι που αντιστοιχούσε σε κάθε γρίφο. Πολλοί από τους γρίφους σχεδιάστηκαν ώστε να μπλοκάρουν την απλή αναλυτική λύση, ενθαρρύνοντας τη δημιουργική σκέψη και τις ασυνήθιστες προσεγγίσεις.
Αφού οι συμμετέχοντες απέτυχαν να λύσουν μερικούς γρίφους, κοιμήθηκαν στο εργαστήριο. Κατά τη διάρκεια του ύπνου REM, οι ερευνητές χρησιμοποίησαν την τεχνική Στοχευμένης Επανενεργοποίησης Μνήμης (Targeted Memory Reactivation, TMR) σε συνδυασμό με τη Στοχευμένη Επανενεργοποίηση Συνειδητότητας (Targeted Lucidity Reactivation, TLR) για τους συνειδητούς ονειρευτές. Στην πράξη, αναπαρήγαγαν διακριτικούς ήχους που αντιστοιχούσαν στους γρίφους, για να ενισχύσουν την πιθανότητα οι συμμετέχοντες να ονειρευτούν το συγκεκριμένο πρόβλημα και να το επεξεργαστούν μέσα στο όνειρο. Οι συνειδητοί ονειρευτές μπορούσαν να «απαντούν» στο όνειρό τους χρησιμοποιώντας προκαθορισμένα σήματα, όπως συγκεκριμένες κινήσεις ματιών ή γρήγορες εισπνοές, για να δείξουν ότι εργάζονταν επάνω στον γρίφο ενώ κοιμούνταν.
Τα αποτελέσματα ήταν συναρπαστικά: οι γρίφοι που ενσωματώθηκαν στα όνειρα είχαν σημαντικά μεγαλύτερη πιθανότητα να λυθούν την επόμενη μέρα. Αξιοσημείωτο είναι ότι οι γρίφοι που ενσωματώθηκαν σε μη συνειδητά όνειρα λύθηκαν πιο συχνά από εκείνους σε συνειδητά όνειρα, ενώ η απλή παρουσία των ηχητικών σημάτων χωρίς πραγματική επεξεργασία στο όνειρο δεν επηρέαζε τη λύση. Αυτό δείχνει ότι η ενεργή «δουλειά» πάνω στο πρόβλημα μέσα στο όνειρο, είτε συνειδητά είτε όχι, είναι ο καθοριστικός παράγοντας για την επιτυχία.
Η μελέτη αυτή ανοίγει νέους δρόμους για την κατανόηση του ρόλου του ύπνου και των ονείρων στη δημιουργικότητα. Η δυνατότητα να «κατευθύνουμε» τα όνειρα για να επεξεργαστούμε προβλήματα που μας απασχολούν εγείρει ενδιαφέρουσες προοπτικές για την εκπαίδευση, την επίλυση σύνθετων προβλημάτων και ακόμα και τη θεραπεία μέσω ονείρων. Με λίγα λόγια, ο ύπνος μας δεν είναι απλώς ξεκούραση· είναι ένα εργαστήριο της δημιουργικής σκέψης, όπου οι ιδέες μπορούν να αναδομηθούν και τα αδιέξοδα να μετατραπούν σε λύσεις. Το μέλλον ίσως μας βρει να προγραμματίζουμε τα όνειρά μας όπως σήμερα προγραμματίζουμε τους υπολογιστές μας, για να βρίσκουμε λύσεις εκεί που η λογική μας αδυνατεί.
