Κάποτε, αν κάποιος σε φωτογράφιζε στον δρόμο χωρίς να το γνωρίζεις, υπήρχε μια πιθανότητα να το αντιληφθείς. Να δεις το κινητό να σηκώνεται. Να αντιδράσεις. Να ζητήσεις να διαγραφεί το βίντεο. Να απομακρυνθείς.
Σήμερα, αυτή η πιθανότητα αρχίζει να εξαφανίζεται.
Φαντάσου να περπατάς προς τη δουλειά σου, να πίνεις έναν καφέ με φίλους ή να κάνεις γυμναστική. Απέναντί σου βρίσκεται ένας άγνωστος. Σου πιάνει κουβέντα, σε κοιτάζει ή απλώς περνά από δίπλα σου. Αυτό που δε γνωρίζεις είναι ότι μπορεί ήδη να σε καταγράφει μέσα από ένα ζευγάρι γυαλιά που μοιάζουν απολύτως συνηθισμένα.
Το βίντεο μπορεί να ανέβει αργότερα στα social media. Να το δουν χιλιάδες άνθρωποι. Να σχολιάσουν το σώμα σου, το πρόσωπό σου, το ντύσιμό σου, τις εκφράσεις σου, χωρίς εσύ να μάθεις ποτέ ότι υπήρξες το περιεχόμενο κάποιου άλλου.
Και αυτό είναι ίσως το πιο ανησυχητικό χαρακτηριστικό της νέας εποχής της τεχνητής νοημοσύνης: δεν αλλάζει μόνο τα εργαλεία. Αλλάζει και την ισορροπία δύναμης ανάμεσα σε αυτόν που παρατηρεί και σε εκείνον που παρατηρείται.
Τα νέα έξυπνα γυαλιά της Meta παρουσιάζονται ως ακόμη μία καινοτομία που θα κάνει την καθημερινότητα πιο εύκολη. Με τη βοήθεια της τεχνητής νοημοσύνης μπορούν να καταγράφουν εικόνα, να απαντούν σε ερωτήσεις και, σύμφωνα με όσα έχει παρουσιάσει η εταιρεία για τις μελλοντικές δυνατότητές τους, να γίνουν ακόμη πιο «έξυπνα». Το ερώτημα όμως δεν είναι τι μπορεί να κάνει η τεχνολογία. Το ερώτημα είναι ποιος θα την κρατά στα χέρια του και με ποιους κανόνες.
Η ιστορία έχει δείξει ότι κάθε νέα τεχνολογία χρησιμοποιείται και για σκοπούς που κανείς δε διαφήμιζε στις παρουσιάσεις της. Δε χρειάζεται να φανταστούμε σενάρια επιστημονικής φαντασίας. Αρκεί μια βόλτα στα κοινωνικά δίκτυα. Ήδη κυκλοφορούν βίντεο ανθρώπων που προσεγγίζουν αγνώστους στον δρόμο, στο μετρό, σε γυμναστήρια ή καφετέριες, καταγράφοντας τις αντιδράσεις τους χωρίς τη συναίνεσή τους. Άλλοτε με πρόσχημα το φλερτ, άλλοτε στο όνομα του «κοινωνικού πειράματος» και άλλοτε απλώς για λίγα περισσότερα views.
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο η παραβίαση της ιδιωτικότητας. Είναι ότι ο άνθρωπος απέναντι παύει να αντιμετωπίζεται ως πρόσωπο και μετατρέπεται σε περιεχόμενο. Η συγγραφέας και θεωρητικός της εικόνας Σούζαν Σόνταγκ έγραφε ήδη από το 1977 ότι η φωτογράφιση κάποιου χωρίς τη συγκατάθεσή του αποτελεί μια μορφή ιδιοποίησης. Ότι ο φωτογράφος αποκτά μια δύναμη πάνω στον άλλον, επειδή τον μετατρέπει σε αντικείμενο παρατήρησης.
Σήμερα η κάμερα δε βρίσκεται μόνο στο κινητό. Μπορεί να βρίσκεται στα γυαλιά, στα ρούχα ή σε οποιαδήποτε συσκευή που δύσκολα αντιλαμβάνεται ο άνθρωπος απέναντι. Και όσο η τεχνητή νοημοσύνη εξελίσσεται, τόσο μεγαλώνει και ο προβληματισμός γύρω από την πιθανότητα αναγνώρισης προσώπων, διασταύρωσης δημόσια διαθέσιμων πληροφοριών και δημιουργίας ολοένα πιο λεπτομερών ψηφιακών προφίλ. Είναι οι κοινωνίες μας είναι έτοιμες να προστατεύσουν το δικαίωμα του καθενός να υπάρχει στον δημόσιο χώρο χωρίς να μετατρέπεται, εν αγνοία του, σε περιεχόμενο για τους άλλους;
Η Meta θα συνεχίσει να παρουσιάζει τα έξυπνα γυαλιά ως το επόμενο μεγάλο βήμα της καινοτομίας. Οι influencers θα τα φορέσουν, οι διαφημίσεις θα τα κάνουν να μοιάζουν απαραίτητα και εκατομμύρια άνθρωποι θα τα αγοράσουν. Το πραγματικό ερώτημα, όμως, δεν είναι πόσο έξυπνα θα γίνουν τα γυαλιά. Είναι αν θα γίνουμε αρκετά έξυπνοι εμείς ώστε να θέσουμε όρια πριν η ιδιωτικότητα μετατραπεί οριστικά σε πολυτέλεια.
