Τα τελευταία χρόνια, προσπαθώ πολύ συνειδητά και εντατικά, να ελέγχω το άγχος και τον πανικό που με καταβάλλει όταν καλούμαι να διεκπεραιώσω πολλές υποχρεώσεις σε πολύ συγκεκριμένο χρονικό διάστημα. Παλαιότερα, όταν ήμουν προ τέτοιων καταστάσεων, αδρανοποιούμουν παντελώς και δεν μπορούσα να λειτουργήσω. Παρασυρόμουν από το στρες και παρέμενα για πολλή ώρα ανίκανη να αναλάβω πρωτοβουλία. Και το αποτέλεσμα ήταν να συσσωρεύονται όσα έπρεπε να γίνουν και να μού φαίνονται όλα βουνό.
Έχω την πεποίθηση ότι τα τελευταία χρόνια, όλο και περισσότεροι άνθρωποι νιώθουν άγχος και πιέζονται από όσα συμβαίνουν γύρω μας. Κάτι οι γρήγοροι ρυθμοί ζωής, κάτι οι πανδημίες και οι πόλεμοι, κάτι οι δύσκολες διαπροσωπικές σχέσεις, όλα αυτά επηρεάζουν τους ανθρώπους, κάτι που το εκφράζουν ποικιλοτρόπως. Και ακόμα πιο καταπιεστικό είναι το ότι πολλοί από αυτούς δεν το δείχνουν, δεν εξωτερικεύουν το τι νιώθουν. Και, κάπως έτσι, μάς συστήθηκε ο όρος άγχος υψηλής λειτουργικότητας (high-functioning anxiety). Μια κατάσταση που καμουφλάρει όλα τα συμπτώματα άγχους που μπορεί να έχει το άτομο, καθώς στην συμπεριφορά του υπερισχύουν άλλα χαρακτηριστικά. Όπως δηλώνει και ο όρος, τα άτομα είναι υψηλής λειτουργικότητας, άρα και δυσκολότερο να εντοπιστεί το άγχος τους.
Αν εντοπίζεις σε σένα ή σε άτομο του κοντινού σου περιβάλλοντος ένα ή περισσότερα από τα πιο κάτω χαρακτηριστικά, welcome to the club! Hop on board!
1) Ενδελεχής προετοιμασία
Το άτομο προετοιμάζεται σε υπερβολικό βαθμό για κάθε ενδεχόμενο, για κάθε αναποδιά, για κάθε στραβοπάτημα. Και φυσικά όλα τα σενάρια είναι αρνητικά. Κάνει στο μυαλό του ολόκληρους διαλόγους, λύνει όλα τα πιθανά προβλήματα, ακόμα και τα πιο απίθανα. Σε κάποια στιγμή φτάνει σε αδιέξοδο, μια κατάσταση δυσεπίλυτη και εκεί μπλοκάρει. Σταματά να σκέφτεται και το άγχος του κορυφώνεται.
2) Δε χαλαρώνει ποτέ
Ποτέ. Για κανένα λόγο. Πουθενά. Σε περιόδους ξεκούρασης και διακοπής, φορτώνεται με ενοχές και τύψεις ότι δεν κάνει τίποτα, ότι δεν είναι παραγωγικός. Θεωρεί εκείνες τις ώρες/ μέρες χάσιμο χρόνου, «τρώγεται» ότι θα μπορούσε να κάνει οτιδήποτε άλλο και αντ’ αυτού κάθεται. Αυτό τον αποκαρδιώνει γιατί νιώθει ότι αργότερα, τον περιμένουν ακόμα περισσότερες υποχρεώσεις.
3) Αναλύει σε βάθος και μέχρι τέλους, μικρές και ασήμαντες για άλλους, λεπτομέρειες
Μετά από κάποια συνάντηση, τηλεφώνημα, διάλογο σκέφτεται διεξοδικά κάθε τι που λέχθηκε. Αναρωτιέται «γιατί να είπε κάποιος το τάδε», «άραγε τι να εννοούσε», «μήπως παρεξηγήθηκε κάτι που είπα», «γιατί όταν έφευγε ο δείνα μού φάνηκε εκνευρισμένος;» Και επειδή οι ερωτήσεις δεν έχουν απαντήσεις, αγχώνεται ακόμα περισσότερο, βασανίζει το μυαλό του μάταια και άσκοπα, υπεροφορτώνει το μυαλό του μέχρι το σημείο που, επειδή δεν έχει απαντήσεις αποκαμωμένο από τις σκέψεις, τα παρατά.
4) Δυσκολεύεται να πει όχι
Ορμώμενος από μια ακατανίκητη ανάγκη και επιθυμία να γίνει αρεστός στους άλλους, δε βάζει όρια, λέει συνέχεια ναι και αναλαμβάνει πράγματα που κανονικά τον δυσκολεύουν ή τον βγάζουν εκτός προγράμματος. Πιέζεται να τούς ικανοποιήσει όλους, όχι μόνο λόγω χρόνου αλλά και επειδή όλα αυτά που ανέλαβε πρακτικά και πραγματικά τον δυσκολεύουν. Και η κατάσταση δυσχεραίνει όταν συνειδητοποιήσει ότι όλο αυτό δεν έχει επιστροφή διότι έχει δεσμευτεί.
5) Συνεχής ανάγκη για έλεγχο
Το άτομο δε θέλει να αφήνει τίποτα στην τύχη και θέλει όλα να περνάνε από το χέρι του, να έχει ελέγξει μέχρι και την τελευταία λεπτομέρεια. Το πού θα φάνε σε ένα ταξίδι, το πώς θα διπλωθούν τα ρούχα, το πώς θα μπουν τα πιάτα στο πλυντήριο πιάτων, το πώς θα μπουν τα ρούχα στην ντουλάπα. Και το άγχος γίνεται ακόμα πιο μεγάλο όταν συνειδητοποιήσει ότι κάποια πράγματα δεν είναι στο χέρι του. Και επειδή έχει και απαιτήσεις από τον εαυτό του, όταν δεν τα καταφέρει, ή τα καταφέρει σε χαμηλότερο επίπεδο από αυτό που ήλπιζε, απογοητεύεται και θυμώνει με τον εαυτό του.
6) Κάνει μικρές νευρικές κινήσεις
Τις πιο πολλές φορές δεν τις ελέγχει ούτε μπορεί να τις σταματήσει. Τις ξεκινά ασυνείδητα, διότι με αυτό τον τρόπο εξωτερικεύει το άγχος και το στρες που νιώθει. Οι πιο συνήθεις είναι το κούνημα του ποδιού, το ακούσιο ανοιγοκλείσιμο των ματιών και το δάγκωμα των χειλιών. Σπανιότερες είναι το να παίζει με τα δάχτυλα, να κουνιέται συνέχεια στην καρέκλα, να μασά ό,τι κρατά (στυλό, καλαμάκι) ή να γελά νευρικά.
Ένα άτομο με high-functioning anxiety, μπορεί κάλλιστα να φαίνεται ήρεμο, συγκροτημένο, παραγωγικό, υπεύθυνο, οργανωμένο και πετυχημένο. Δεν ξέρω για σας, αλλά ακούγοντας όλα αυτά, μού έρχεται στο μυαλό η λατρεμένη Μόνικα Γκέλερ, που συγκέντρωνε όλα αυτά τα χαρακτηριστικά αλλά εσωτερικά βίωνε έντονο τον φόβο της αποτυχίας, μεγάλη επιθυμία για επιβεβαίωση αλλά και αποδοχή, τρομερή επιθυμία να τα ελέγχει όλα, δυσκολία να χαλαρώσει και μια μόνιμη ψυχική ένταση. Η οποία έβγαινε προς τα έξω, σε περιόδους πίεσης ή αλλαγής πλάνων. Φυσικά στη σειρά έβγαινε με ένα χαριτωμένο, χιουμοριστικό τρόπο, στην πραγματική ζωή οι συνθήκες αλλάζουν. Παρόλο που το άτομο θεωρείται αποδοτικό, υπεύθυνο, παραγωγικό και αποτελεσματικό, όλα αυτά έρχονται με ένα βαρύ τίμημα. Τη χρόνια κόπωση, τη δυσκολία στον ύπνο, τη δυσκολία συγκέντρωσης και τη συναισθηματική εξάντληση.
Σ’ αυτή την πορεία, το άτομο πρέπει να σταθεί σε δύο σημεία. Από τη μια να αναγνωρίσει το θέμα, να «δει» ότι η συμπεριφορά και η στάση του αποβαίνουν εις βάρος του (συναισθηματικά, πνευματικά, ψυχολογικά και σωματικά) και ταυτόχρονα να πείσει τον εαυτό του ότι η οργάνωση, η πειθαρχία και η αποδοτικότητα δεν είναι σε συνάρτηση με το άγχος.
Συντάκτης: Χριστιάνα Δεμέναγα
