Gaslighting στην καθημερινότητα: 9 φράσεις να το αναγνωρίσεις

«Δεν είπα ποτέ κάτι τέτοιο. Λάθος θυμάσαι.» Αν έχεις βρεθεί να απολογείσαι για κάτι που θυμάσαι ξεκάθαρα, αν έχεις πιάσει τον εαυτό σου να σκέφτεται «μήπως όντως το φαντάστηκα;», τότε μείνε εδώ.

Ο όρος gaslighting προέρχεται από το θεατρικό έργο Gas Light του Patrick Hamilton και την ομόνυμη ταινία που ακολούθησε το 1944, Gaslight, όπου ένας άντρας προσπαθεί συστηματικά να πείσει τη γυναίκα του ότι χάνει τα λογικά της, αλλοιώνοντας μικρές λεπτομέρειες της καθημερινότητας. Όχι με φωνές, αλλά με ηρεμία. Με επιμονή. Μέχρι που εκείνη αρχίζει να μην εμπιστεύεται ούτε τα μάτια της.

Αυτό είναι το gaslighting.

Δεν είναι ένας απλός καβγάς, ούτε μία κακή στιγμή.
Δεν είναι «είχαμε ένταση».

Είναι συστηματική διαστρέβλωση της πραγματικότητας. Ένα μοτίβο σχέσεων. Είναι όταν κάποιος μετακινεί τα γεγονότα, τις λέξεις και τελικά τα συναισθήματά σου, μέχρι να αρχίσεις να αμφιβάλλεις για τον ίδιο σου τον εαυτό.

Το πιο ύπουλο είναι ότι ο θύτης δεν φαίνεται σχεδόν ποτέ κακός. Αντ’ αυτού είναι ο λογικός, ο συγκροτημένος, ο σχεδόν πειστικός, ένας ήρεμος παντογνώστης με μια δόση ναρκισσισμού. Και εσύ, επειδή υπάρχει αγάπη και εμπιστοσύνη, αρχίζεις να σκέφτεσαι ότι ίσως όντως υπερβάλλεις.

Στην αρχή είναι μικρό.
Μια φράση.
Μια αντιστροφή.
Μια «παρεξήγηση».

Μέχρι που μια μέρα ζητάς συγγνώμη για πράγματα που δεν έκανες.

Φράσεις που δείχνουν gaslighting (όταν δεν είναι απλώς τυχαίες)

Μιλάμε για μοτίβο. Για επανάληψη. Όχι για έναν μεμονωμένο τσακωμό.

1. «Δεν το είπα ποτέ.» / «Δεν έγινε έτσι.»
   Δεν διαφωνεί μαζί σου. Διαγράφει την εμπειρία σου. Και ξαφνικά πρέπει να αποδείξεις ότι δεν είσαι ελέφαντας.
2. «Δε θυμάσαι σωστά.» / «Δεν έχεις καλή μνήμη.»
   Από το γεγονός πάμε κατευθείαν στη γνωστική σου ικανότητα. Level up αμφισβήτησης.
3. «Υπερβάλλεις.» / «Είσαι πολύ ευαίσθητος/η.»
   Το πρόβλημα δεν είναι αυτό που έγινε. Το πρόβλημα — λέει — είναι το πώς το νιώθεις. Και κάπως έτσι μαθαίνεις να μικραίνεις το συναίσθημά σου.
4. «Δεν έχεις κανένα δικαίωμα να νιώθεις έτσι.»
   Δεν μειώνει απλώς το συναίσθημα. Το απαγορεύει. Και μετά, συνήθως, θα σου εξηγήσει γιατί τελικά φταις κιόλας.
5. «Πάλι δραματικός/ή γίνεσαι.»
   Η συζήτηση μεταφέρεται από τη συμπεριφορά του στη δική σου «υπερβολή». Και εσύ σωπαίνεις για να μη χαρακτηριστείς.
6. «Δεν συμβαίνει τίποτα. Το φαντάζεσαι.»
   Αν το ακούσεις αρκετές φορές, αρχίζεις να αναρωτιέσαι αν όντως φαντάζεσαι τα πάντα.
7. «Έτσι όπως συμπεριφέρεσαι, αυτά προκαλείς.»
   Δεν συμφωνεί με τον τρόπο που εξωτερικεύεις τα συναισθήματά σου — τα ακυρώνει. Ξέρεις γιατί; Γιατί ΑΥΤΟΣ/Η συμπεριφέρεται σωστά. Κρίμα που δεν μπορείς να το φτάσεις.
8. «Δεν είσαι αρκετά έξυπνος/η για να καταλάβεις.»
   Μικρό «αστειάκι». Μεγάλο χτύπημα στην αυτοεκτίμηση.
9. «Θα ήθελα να σε βοηθήσω, αλλά είσαι πολύ ευαίσθητος/η για να το αντέξεις.»
   Μοιάζει με φροντίδα. Είναι μεταμφιεσμένη κατηγορία.

Και η λίστα δεν έχει τέλος: «Δεν εννοούσα αυτό», «Παρερμηνεύεις τα πάντα», «Όλοι οι άλλοι συμφωνούν μαζί μου», «Εσύ έχεις το πρόβλημα».

Οι θύτες προσπαθούν να σε πείσουν ότι τα δικά σου συναισθήματα, οι δικές σου μνήμες, οι δικές σου απόψεις δεν χωράνε εδώ. Χειραγώγηση σημαίνει ότι θα παίξουν με όλα τα παραπάνω μέχρι να σε πείσουν τελικά ότι αυτοί είναι οι σωστοί, αυτούς πρέπει να ακούς. Εσύ δεν ξέρεις.

Αν ακούς λοιπόν επανειλημμένα τέτοιες φράσεις από συγκεκριμένα πρόσωπα, μην βιαστείς να κατηγορήσεις τον εαυτό σου. Αν χρειάζεται να απολογείσαι διαρκώς για τη μνήμη σου, για τη λογική σου και για το συναίσθημά σου, κάτι δεν πάει καλά.

Κάνε ένα βήμα πίσω.
Παρατήρησε πώς νιώθει ο εαυτός σου μετά από κάθε συζήτηση.
Νιώθει διαρκώς μπερδεμένος; Ένοχος; Μικρός;

Αν σε βοηθά, κατέγραφε γεγονότα. Όχι για να τα αποδείξεις στον άλλον. Αλλά για να μη χρειάζεται να αποδεικνύεις συνεχώς σε εσένα τι έζησες.

Γιατί αυτός είναι ο στόχος του gaslighting:
να αρχίσεις να εμπιστεύεσαι περισσότερο εκείνον από τον ίδιο σου τον εαυτό. Να μπορεί να σου ασκεί έλεγχο και δύναμη καταστρέφοντας όλα τα δικά σου συναισθήματα και σκέψεις. Θέλει να μπορεί να υπεκφεύγει των ευθυνών του ρίχνοντας το βάρος σε εσένα. Εσύ φταις που αντέδρασε ο άλλος έτσι. Εσύ το δημιούργησες. Θέλει να είναι ο κυρίαρχος, να σε αποκόψει από όλους τους άλλους, να γίνει αυτός το σημείο αναφοράς σου.

Και όταν φτάσεις στο σημείο να λες «ίσως φταίω εγώ που το νιώθω έτσι» κάθε δεύτερη μέρα, σταμάτα.

Δεν είναι όλα παρεξήγηση.
Και δεν είναι όλα δικό σου λάθος.

Το μόνο δικό σου είναι το συναίσθημά σου και τα όρια που βάζεις εσύ σε όλους τους άλλους.