Ρουγκατσάρια: O λαϊκός μύθος ζωντανεύει στους δρόμους των Γρεβενών

Κάθε χρόνο στην καρδιά του χειμώνα, μόλις ξεκινήσει το  νέο έτος , δηλαδή μεταξύ  του διαστήματος Γέννησης του Χριστού και Φώτων, στις ορεινές κοινότητες των Γρεβενών, αναβιώνει ένα από τα πιο χαρακτηριστικά και ιστορικά λαϊκά δρώμενα της περιοχής. Το όνομα του είναι τα Ρουγκατσάρια. Πρόκειται για ένα έθιμο με βαθιές ρίζες, τουλάχιστον 300 ετών, το οποίο ήδη από τις πρώτες ημέρες κάθε Ιανουαρίου συγκεντρώνει την προσοχή των κατοίκων και επισκεπτών, και αποτελεί σημαντικό στοιχείο της τοπικής πολιτιστικής ταυτότητας.

Η λέξη «Ρουγκατσάρια» έχει πολλές παραλλαγές στη γραφή και ονομασία ανάλογα με την περιοχή και την παράδοση, όμως στη Δυτική Μακεδονία και ειδικά στα χωριά των Γρεβενών έχει επικρατήσει αυτή η ονομασία που συνδέεται ιστορικά με τα κουδούνια και τον θόρυβο που παράγουν οι συμμετέχοντες, συμβολίζοντας την εκδίωξη του κακού και την υποδοχή της νέας ζωής.

Από τις πρώτες πρωινές ώρες της Πρωτοχρονιάς, τα μπουλούκια  των «Ρουγκατσαριαίων» συγκεντρώνονται στα σημεία συνάντησης των κοινοτήτων, συνήθως στην κεντρική πλατεία ή κοντά στην εκκλησία του χωριού. Εκεί, παίρνουν πρωτίστως την ευλογία του ιερέα, μία στιγμή γεμάτη σεβασμό που συνδέει το έθιμο με τη θρησκευτική παράδοση της ημέρας. Οι συμμετέχοντες φορούν παραδοσιακές ενδυμασίες, που περιλαμβάνουν φουστανέλες, περίτεχνες ζώνες , φλουριά και μεγάλα κουδούνια. Ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις οι στολές συνοδεύονται και από προβιές ή κεφάλια ζώων, δημιουργώντας μια ξεχωριστή εικόνα του λαϊκού μύθου που ζωντανεύει στους δρόμους των χωριών.

Κεντρικό πρόσωπο στο δρώμενο είναι ο «ρογκατσιάρης» .Ένας χαρακτήρας με μαυρισμένο πρόσωπο από φούμο ,παραδοσιακό κάρβουνο, με καμπούρα και ζωσμένος με κυπροκούδουνα από τα γιδοπρόβατα. Τα κουδούνια αυτά δεν είναι απλώς στολίδια, αλλά λειτουργούν ως βασικό στοιχείο του συμβολισμού. Ο  δυνατός, διαπεραστικός ήχος τους θεωρούνταν από παλιά πως διώχνει τα κακά πνεύματα και «ξυπνά» τη φύση για τον νέο κύκλο ζωής. Ο ρογκατσιάρης κρατά στα χέρια του ένα ρόπαλο, με το οποίο «προστατεύει» την παρέα και ιδιαίτερα την «μπούλα» , έναν άντρα μεταμφιεσμένο σε νύφη ,που αποτελεί επίσης κεντρική φιγούρα στην ομάδα.

Οι ομάδες των Ρουγκατσαριαίων γυρίζουν από σπίτι σε σπίτι, συνοδεία μουσικών οργάνων όπως νταούλια, ζουρνάδες και χάλκινα πνευστά, ψάλλοντας παραδοσιακά κάλαντα. Τα κάλαντα αυτά, σε δεκαπεντασύλλαβους στίχους, δεν έχουν μόνο ψυχαγωγικό χαρακτήρα, αλλά και λειτουργούν ως εορταστική ευχή προς τους νοικοκύρηδες για υγεία, ευημερία και καλή τύχη. Οι οικοδεσπότες υποδέχονται τους Ρουγκατσαριαίους με καλούδια, κρασί και ευχές, συμμετέχοντας ενεργά στο πνεύμα της κοινότητας και της συλλογικότητας.

Το έθιμο, αν και έχει εξελιχθεί μέσα στους αιώνες, διατηρεί ακόμα στοιχεία που παραπέμπουν στα αρχαία Διονύσια και στα Ρωμαϊκά Σατουρνάλια εορτασμούς που συνδύαζαν τον θόρυβο, τη μεταμφίεση και την ανανέωση. Στα ορεινά χωριά των Γρεβενών, τα Ρουγκατσάρια αποτελούν ένα ζωντανό σύμβολο της μετάβασης από το παλιό στο νέο, του κύκλου της φύσης και της ανθρώπινης κοινότητας που τιμά τις ρίζες και τα έθιμά της με σεβασμό και ζωντάνια.