Το χρήμα είναι ίσως η πιο παράδοξη εφεύρεση του ανθρώπου. Δεν τρώγεται, δεν πίνεται, δεν έχει μυρωδιά ή γεύση. Δεν ζεσταίνει από μόνο του τον χειμώνα, ούτε αγκαλιάζει κάποιον τη νύχτα. Δεν έχει καμία από τις ιδιότητες που κάνουν κάτι πραγματικά απαραίτητο για την επιβίωση. Και όμως, λίγα πράγματα έχουν επηρεάσει τόσο βαθιά τη ζωή, τις αποφάσεις και την ψυχολογία των ανθρώπων όσο αυτό.
Η ουσία του χρήματος μπορεί να συνοψιστεί σε μια απλή αλλά τρομακτικά αληθινή φράση: Το χρήμα είναι ο καλύτερος σκλάβος και το χειρότερο αφεντικό. Όταν το χειρίζεσαι σωστά, γίνεται το πιο αποτελεσματικό εργαλείο που δημιούργησε ποτέ ο άνθρωπος. Μπορεί να οργανώσει κοινωνίες, να διευκολύνει την ανταλλαγή αγαθών και να δημιουργήσει δυνατότητες. Όταν όμως το αφήσεις να σε κυβερνήσει, μετατρέπεται σε έναν αόρατο δεσμοφύλακα που καθορίζει τη ζωή σου. Τότε δεν είναι πια εργαλείο, αλλά εξουσία.
Ο οικονομολόγος Adam Smith έβλεπε το χρήμα ως έναν μηχανισμό ελευθερίας. Πριν από αυτό, οι άνθρωποι αντάλλασσαν αγαθά: σιτάρι για κρέας, εργαλεία για ύφασμα. Η διαδικασία αυτή ήταν δύσκολη και συχνά αναποτελεσματική. Το χρήμα έλυσε ένα θεμελιώδες πρόβλημα της κοινωνίας: την ανταλλαγή αξίας. Με το χρήμα μπορούσε κάποιος να μετατρέψει την εργασία του σε αποθηκευμένη αξία. Έτσι η ανθρώπινη προσπάθεια αποκτούσε διάρκεια στον χρόνο.
Ήταν, ουσιαστικά, ενέργεια σε συμβολική μορφή. Μια ώρα εργασίας μπορούσε να μετατραπεί σε νόμισμα και αυτό το νόμισμα σε τροφή, σπίτι, εργαλεία ή ταξίδια. Η αξία της εργασίας γινόταν μετατρέψιμη σε οτιδήποτε χρειαζόταν ο άνθρωπος για να ζήσει καλύτερα. Σε αυτή τη μορφή, το χρήμα ήταν πράγματι ο καλύτερος σκλάβος του ανθρώπου. Δούλευε γι’ αυτόν. Αποθήκευε τον κόπο του. Του έδινε επιλογές και δυνατότητες.
Το χρήμα δεν ήταν σκοπός. Ήταν μέσο. Ήταν μια γέφυρα ανάμεσα στην εργασία και στις ανάγκες της ζωής. Ένα εργαλείο που βοηθούσε τον άνθρωπο να οργανώσει την κοινωνία και την οικονομία του. Κάπου όμως στην πορεία της ιστορίας συνέβη κάτι παράξενο. Ο άνθρωπος άρχισε να ξεχνά ότι το χρήμα ήταν εργαλείο. Και άρχισε να το αντιμετωπίζει σαν προορισμό.
Ο Karl Marx μίλησε για αυτό το φαινόμενο με τον όρο φετιχοποίηση του χρήματος. Οι άνθρωποι άρχισαν να βλέπουν το χρήμα σαν κάτι που έχει αξία από μόνο του. Όχι ως μέσο για να ζουν καλύτερα, αλλά ως στόχο που έπρεπε συνεχώς να αυξάνεται. Η αξία του αποσυνδέθηκε από την πραγματική ζωή. Η συσσώρευση αντικατέστησε τον σκοπό. Το μέσο έγινε αφέντης.
Και εκεί ακριβώς αρχίζει η σκλαβιά. Η ψυχολογία του χρήματος είναι βαθύτερη από όσο φαίνεται. Δεν πρόκειται απλώς για αριθμούς ή οικονομικές συναλλαγές. Αγγίζει τα πιο βασικά ένστικτα του ανθρώπου. Οι οικονομολόγοι συμπεριφορικής οικονομίας όπως ο Daniel Kahneman και ο Richard Thaler έδειξαν ότι οι άνθρωποι δεν λειτουργούν λογικά απέναντι στο χρήμα. Οι αποφάσεις τους επηρεάζονται έντονα από συναισθήματα και φόβους.
Το χρήμα ενεργοποιεί στον εγκέφαλο τους ίδιους μηχανισμούς με την επιβίωση. Όταν κάποιος αποκτά περισσότερο χρήμα, ο εγκέφαλος εκκρίνει ντοπαμίνη. Είναι η ίδια χημική ουσία που συνδέεται με την ευχαρίστηση και την ανταμοιβή. Ακριβώς όπως συμβαίνει με την τροφή ή το κυνήγι ή τα ναρκωτικά. Το αποτέλεσμα είναι ότι η επιδίωξη του χρήματος μπορεί να γίνει εθιστική. Και αυτό δημιουργεί έναν φαύλο κύκλο.
Δεν θέλουμε χρήμα μόνο για να ζήσουμε. Σιγά σιγά αρχίζουμε να το θέλουμε για το ίδιο το συναίσθημα που δημιουργεί η απόκτησή του. Το κυνήγι του χρήματος γίνεται μια διαδικασία που αυτοτροφοδοτείται. Όσο περισσότερο αποκτά κάποιος, τόσο περισσότερο θέλει να αποκτήσει. Η επιθυμία δεν σταματά. Αντίθετα μεγαλώνει.
Ο φιλόσοφος Arthur Schopenhauer είχε γράψει κάτι που μοιάζει τρομακτικά επίκαιρο: «Ο πλούτος μοιάζει με το θαλασσινό νερό όσο περισσότερο πίνει κανείς, τόσο περισσότερο διψά.» Η φράση αυτή αποτυπώνει την ουσία του προβλήματος. Η μεγαλύτερη παγίδα του χρήματος είναι ότι η σκλαβιά που δημιουργεί δεν μοιάζει με σκλαβιά. Δεν υπάρχουν αλυσίδες. Δεν υπάρχουν δεσμά ορατά.
Υπάρχουν όμως: δάνεια, κοινωνικές προσδοκίες, καταναλωτισμός, φόβος απώλειας. Υπάρχει η ανάγκη να διατηρηθεί ένας συγκεκριμένος τρόπος ζωής. Ένας άνθρωπος μπορεί να έχει περισσότερα χρήματα από οποιαδήποτε προηγούμενη γενιά. Και παρ’ όλα αυτά να αισθάνεται πιο φυλακισμένος από ποτέ. Γιατί οι υποχρεώσεις αυξάνονται μαζί με τα χρήματα.
Ο John Maynard Keynes είχε προβλέψει ότι η τεχνολογία θα μείωνε δραστικά τις ώρες εργασίας. Πίστευε ότι οι άνθρωποι στο μέλλον θα εργάζονταν μόλις 15 ώρες την εβδομάδα. Η παραγωγικότητα θα αυξανόταν και ο ελεύθερος χρόνος θα γινόταν το μεγαλύτερο αγαθό. Η πραγματικότητα όμως εξελίχθηκε διαφορετικά. Αντί γι’ αυτό, ο σύγχρονος άνθρωπος εργάζεται περισσότερο από ποτέ.
Όχι επειδή χρειάζεται περισσότερα για να ζήσει. Αλλά επειδή ο τρόπος ζωής του εξαρτάται από το χρήμα που παράγει. Το σπίτι, το αυτοκίνητο, οι κοινωνικές προσδοκίες, η εικόνα επιτυχίας. Όλα αυτά δημιουργούν ένα σύστημα που απαιτεί συνεχή παραγωγή χρήματος. Έτσι ο άνθρωπος εργάζεται όχι μόνο για τις ανάγκες του, αλλά για να συντηρεί το ίδιο το σύστημα.
Το χρήμα δεν είναι κακό. Η φτώχεια δεν είναι αρετή. Αλλά υπάρχει μια βαθιά παρεξήγηση στον τρόπο που οι άνθρωποι το αντιμετωπίζουν. Το χρήμα σχεδιάστηκε για να υπηρετεί τη ζωή. Για να κάνει τη ζωή πιο εύκολη και πιο λειτουργική. Όταν όμως η ζωή αρχίζει να υπηρετεί το χρήμα, τότε το εργαλείο μετατρέπεται σε αφέντη.
Ο Επίκουρος το είχε διατυπώσει απλά πριν από δύο χιλιάδες χρόνια: «Όποιος δεν αρκείται στα λίγα, δεν θα αρκείται ούτε στα πολλά.» Η φράση αυτή κρύβει μια μεγάλη αλήθεια για την ανθρώπινη φύση. Η επιθυμία για περισσότερα δεν τελειώνει ποτέ. Όσο περισσότερα αποκτά κάποιος, τόσο περισσότερο επεκτείνονται οι ανάγκες του.
Το χρήμα πρέπει να είναι σαν ένα πλοίο. Σε βοηθά να διασχίσεις τη θάλασσα της ζωής. Σε μεταφέρει από το ένα σημείο στο άλλο. Αλλά κανείς δεν ζει για να μένει μέσα στο πλοίο. Το χρησιμοποιείς για να φτάσεις κάπου. Όχι για να ξεχάσεις γιατί ταξίδεψες.
Το χρήμα πρέπει να δουλεύει για τον άνθρωπο. Να υπηρετεί τις ανάγκες του και τους στόχους του. Γιατί όταν το χρήμα γίνεται ο αφέντης, τότε ακόμα και ο πλούσιος γίνεται φτωχός. Φτωχός σε χρόνο. Φτωχός σε ελευθερία. Φτωχός σε νόημα.
Η αλήθεια είναι απλή. Το χρήμα είναι ένας υπέροχος σκλάβος. Μπορεί να χτίσει πόλεις, να δημιουργήσει επιστήμη, να μετακινήσει πολιτισμούς. Μπορεί να ανοίξει δρόμους που αλλιώς θα ήταν κλειστοί. Αλλά είναι ένα τρομερό αφεντικό. Γιατί δεν γνωρίζει ποτέ πότε είναι αρκετό.
Και γι’ αυτό ο άνθρωπος πρέπει να θυμάται πάντα ποιος κυβερνά ποιον. Να θυμάται ότι το χρήμα είναι εργαλείο και όχι σκοπός. Γιατί τη στιγμή που το χρήμα αρχίζει να κυβερνά τη ζωή σου, έχεις ήδη πληρώσει το πιο ακριβό τίμημα. Την ελευθερία σου και την ελευθερία των άλλων.
Συντάκτης: Κπτ. Γιώργος Μπαρμπαρής
