Κάποτε μια ταινία κινδύνευε να αποτύχει επειδή ήταν κακή. Σήμερα μπορεί να βρεθεί στο στόχαστρο πολύ πριν μάθουμε αν είναι αριστούργημα ή απογοήτευση. Αρκεί να διάλεξε το «λάθος» καστ, να έχει κακό pr ή ένα ατυχές μέρος για γυρίσματα.
Αυτό ακριβώς συμβαίνει με τη νέα «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν. Το Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου Σαχάρα (FiSahara) κάλεσε επισήμως το κοινό να μποϊκοτάρει την ταινία, όχι επειδή διαφωνεί με την ιστορία της ή με κάποιο μήνυμά της, αλλά επειδή μέρος των γυρισμάτων πραγματοποιήθηκε στη Ντάχλα, μια πόλη της Δυτικής Σαχάρας, μιας περιοχής που εδώ και δεκαετίες αποτελεί αντικείμενο διεθνούς διαμάχης.
Για το FiSahara, η επιλογή αυτής της τοποθεσίας δεν είναι μια ουδέτερη παραγωγική απόφαση. Είναι μια πράξη με πολιτικό βάρος. Η εκτελεστική διευθύντρια του φεστιβάλ, Μαρία Κάριον, ήταν ξεκάθαρη: «Όταν ο Κρίστοφερ Νόλαν περπατήσει στο κόκκινο χαλί της πρεμιέρας, θα έχει ήδη πατήσει πάνω στο διεθνές δίκαιο.»
Πρόκειται για μια ιδιαίτερα σκληρή διατύπωση, η οποία αντικατοπτρίζει τη θέση του φεστιβάλ ότι κάθε οικονομική ή πολιτιστική δραστηριότητα στη συγκεκριμένη περιοχή λειτουργεί, άμεσα ή έμμεσα, ως μορφή αναγνώρισης της μαροκινής παρουσίας εκεί. Σύμφωνα με την ανακοίνωση, μάλιστα, οι διοργανωτές είχαν απευθυνθεί στον Νόλαν ήδη από πέρυσι, ζητώντας του να μη χρησιμοποιήσει στο τελικό μοντάζ το υλικό που γυρίστηκε στη Ντάχλα. Το αίτημα δεν έγινε δεκτό.
Στο πλευρό των διοργανωτών βρίσκεται και ο Χαβιέρ Μπαρδέμ, ο οποίος εδώ και χρόνια στηρίζει δημόσια τον αγώνα των Σαχράουι. Όπως αποκαλύπτεται, προσπάθησε να ενημερώσει προσωπικά τον σκηνοθέτη για την κατάσταση στην περιοχή, χωρίς όμως να αλλάξει η πορεία της παραγωγής.
Ας αναρωτηθούμε: Μπορεί ένα κινηματογραφικό συνεργείο να επιλέξει ένα τοπίο μόνο επειδή είναι όμορφο; Ή από τη στιγμή που πατάει σε μια αμφισβητούμενη περιοχή, η επιλογή παύει να είναι καλλιτεχνική και γίνεται αναπόφευκτα πολιτική;
Είναι μια ερώτηση που δεν αφορά μόνο τον Νόλαν, ασφαλώς. Τα τελευταία χρόνια βλέπουμε ολοένα και συχνότερα ταινίες, συναυλίες, φεστιβάλ και αθλητικές διοργανώσεις να κρίνονται όχι μόνο για το περιεχόμενό τους, αλλά και για τον τόπο όπου πραγματοποιούνται. Η γεωγραφία έχει αρχίσει να κουβαλά ιδεολογία. Από την άλλη, βέβαια, υπάρχει και το αντίθετο επιχείρημα. Αν κάθε σκηνοθέτης, μουσικός ή συγγραφέας καλείται να μετατραπεί σε ειδικό του διεθνούς δικαίου πριν διαλέξει τοποθεσία ή συνεργάτες, μήπως τελικά ζητάμε από την τέχνη να κάνει μια δουλειά που ανήκει στην πολιτική; Ή μήπως αυτή η διάκριση έχει πλέον πάψει να υπάρχει;
Η αλήθεια είναι πως σήμερα δύσκολα μπορείς να πεις ότι «μια ταινία είναι απλώς μια ταινία». Κάποιος θα εξετάσει πού γυρίστηκε, ποιος την χρηματοδότησε, ποιος πληρώθηκε, ποιος ωφελήθηκε και ποιος αισθάνεται ότι αγνοήθηκε. Ακόμα και το ποια είναι η καταγωγή των πρωταγωνιστών ή των συντελεστών παίζει τον ρόλο του.
Η «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν πιθανότατα θα σπάσει ταμεία, ας μη γελιόμαστε. Την περιμένουμε σχεδόν δυο χρόνια, έχουν ακουστεί τόσα, έχουμε δει δέκα τρέιλερ, και τα δέκα επικά. Το ερώτημα είναι αν, όταν ανάψουν τα φώτα στην αίθουσα, η συζήτηση θα αφορά τον Όμηρο και τον Οδυσσέα ή όλα όσα συνέβησαν για να γυριστεί εν τέλει αυτή η ταινία. Και ίσως και το πού συνέβησαν, όλα όσα συνέβησαν.
