Κάποτε, όταν οι μέρες άρχιζαν να μικραίνουν, ο ήλιος χανόταν νωρίς πίσω από τον ορίζοντα και η ομίχλη σκέπαζε τα χωριά, ο κόσμος έμοιαζε να αλλάζει πρόσωπο. Για τους ανθρώπους παλαιότερων εποχών, οι αλλαγές της φύσης δεν περνούσαν απαρατήρητες. Συνδέονταν με παλιές δοξασίες, θρύλους και ιστορίες για πνεύματα που επέστρεφαν, νεκρούς που επισκέπτονταν ξανά τα σπίτια τους και παράξενα πλάσματα που λέγεται πως κυκλοφορούσαν τις μεγάλες νύχτες του χειμώνα. Κάθε τόπος είχε τις δικές του παραδόσεις και τους δικούς του τρόπους να προστατευτεί από όσα δεν μπορούσε να εξηγήσει. Κάποιες από αυτές τις ιστορίες χάθηκαν στον χρόνο, άλλες όμως εξακολουθούν να ζουν μέχρι σήμερα..
Στην Εσθονία, για παράδειγμα, υπάρχει η Hingedeaeg, δηλαδή η «εποχή των ψυχών». Σύμφωνα με την παραδοσιακή λαϊκή αντίληψη, από τα τέλη Σεπτεμβρίου μέχρι τα Χριστούγεννα οι ψυχές των νεκρών μπορούσαν να επιστρέψουν στα σπίτια όπου είχαν ζήσει. Η γκρίζα, ομιχλώδης ατμόσφαιρα θεωρούνταν σημάδι ότι οι ψυχές βρίσκονταν κοντά, ενώ στις 2 Νοεμβρίου τιμάται η Ημέρα των Ψυχών. Οι οικογένειες άφηναν φαγητό για τους νεκρούς συγγενείς τους και, σε ορισμένες περιοχές, ζέσταιναν ακόμη και τη σάουνα για να τους υποδεχτούν. Δεν επρόκειτο απλώς για μια συμβολική κίνηση μνήμης. Ήταν σαν να περίμεναν πραγματικά την επίσκεψη κάποιου αγαπημένου τους. Σήμερα, όσοι διατηρούν την παράδοση ανάβουν κεριά στα παράθυρα ή στα κοιμητήρια.
Αν πάλι βρεθείς στην Ιρλανδία, ίσως ακούσεις μια προειδοποίηση που δεν θα περίμενες ποτέ: μην αγγίζεις τα βατόμουρα μετά το Halloween! Η εξήγηση βρίσκεται στο Púca, ένα μυστηριώδες πλάσμα της ιρλανδικής λαογραφίας που μπορούσε να αλλάζει μορφή και να εμφανίζεται ως άλογο, κατσίκα ή σκύλος. Τη νύχτα του Samhain, όταν σύμφωνα με την παράδοση τελείωνε η συγκομιδή και άρχιζε ο χειμώνας, το Púca υποτίθεται ότι περνούσε από τους θάμνους και “λέρωνε” τα βατόμουρα που είχαν απομείνει, καθιστώντας τα ακατάλληλα για κατανάλωση. Έτσι, οι άνθρωποι απέφευγαν να τα μαζεύουν ή να τα τρώνε από εκείνη τη στιγμή και μετά. Μπορεί σήμερα να ακούγεται σαν μια παράξενη ιστορία για να κρατούν τα παιδιά μακριά από τους θάμνους, όμως η δοξασία έχει καταγραφεί σε ιρλανδικές λαογραφικές μαρτυρίες.
Στη Γουατεμάλα, από την άλλη, η σύνδεση με τους νεκρούς παίρνει μια εντελώς διαφορετική μορφή. Κάθε 1η Νοεμβρίου, στις κοινότητες Sumpango και Santiago Sacatepéquez, κατασκευάζονται τεράστιοι, πολύχρωμοι χαρταετοί, ορισμένοι από τους οποίους έχουν εντυπωσιακές διαστάσεις. Η παράδοση συνδέεται με την Ημέρα των Αγίων Πάντων και την Ημέρα των Νεκρών και έχει ως σκοπό, σύμφωνα με τις ίδιες τις κοινότητες, να επικοινωνήσει με τους προγόνους και να απομακρύνει τα αρνητικά πνεύματα. Οι χαρταετοί προετοιμάζονται για μήνες και παρουσιάζονται κοντά στα κοιμητήρια. Δεν είναι απλώς ένα όμορφο θέαμα, αλλά ένας τρόπος να διατηρείται ζωντανή η σχέση με όσους έχουν φύγει. Μάλιστα, η τέχνη κατασκευής τους εντάχθηκε το 2024 στον κατάλογο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO.
Και επειδή οι ιστορίες δεν σταματούν όταν τελειώνει ο Νοέμβριος, ας περάσουμε λίγο βορειότερα, στην Ισλανδία. Εκεί υπάρχει η Jólakötturinn, η περίφημη Γάτα των Χριστουγέννων. Ένα τεράστιο, τρομακτικό πλάσμα που, σύμφωνα με τον μύθο, κυκλοφορεί την περίοδο των γιορτών και καταβροχθίζει όσους δεν έχουν αποκτήσει καινούργια ρούχα για τα Χριστούγεννα. Η ιστορία συνδέεται με την παλαιότερη αγροτική ζωή και την επεξεργασία του μαλλιού: όσοι ολοκλήρωναν εγκαίρως τις εργασίες τους ανταμείβονταν με νέα ρούχα, ενώ οι υπόλοιποι κινδύνευαν να γίνουν το γεύμα της γάτας. Η παράδοση καταγράφηκε τον 19ο αιώνα και έγινε ιδιαίτερα γνωστή μέσα από ένα ποίημα του 1932. Όχι και ο πιο διακριτικός τρόπος να παρακινήσεις κάποιον να τελειώσει τις δουλειές του!
Ακόμη πιο ανατριχιαστική είναι η Frau Perchta, μια μορφή της λαϊκής παράδοσης της Κεντρικής Ευρώπης, ιδιαίτερα στις περιοχές των Άλπεων. Η παρουσία της συνδέεται με τις λεγόμενες Δώδεκα Νύχτες, την περίοδο ανάμεσα στα Χριστούγεννα και τα Θεοφάνεια. Σύμφωνα με ορισμένες δοξασίες, περιπλανιόταν τη νύχτα, συνοδευόμενη από μια αλλόκοτη πομπή πνευμάτων, και επισκεπτόταν τα σπίτια για να ελέγξει αν οι άνθρωποι είχαν τηρήσει τις παραδόσεις και είχαν ολοκληρώσει τις δουλειές τους. Όσοι δεν συμμορφώνονταν μπορούσαν να τιμωρηθούν με έναν ιδιαίτερα φρικιαστικό τρόπο: ο μύθος έλεγε ότι τους άνοιγε την κοιλιά και την ξαναγέμιζε με σκουπίδια. Κάπως έτσι, μια μορφή που άλλοτε παρουσιαζόταν ως προστάτιδα της αφθονίας μετατράπηκε σε έναν από τους πιο τρομακτικούς χειμερινούς θρύλους της περιοχής.
Και κάπως έτσι, ο Νοέμβριος μάς θυμίζει ότι πριν γεμίσουν οι δρόμοι με χριστουγεννιάτικα φωτάκια, στολίδια και γιορτινή μουσική, υπάρχει μια ολόκληρη εποχή γεμάτη αλλόκοτες ιστορίες, πλάσματα και παραδόσεις. Οπότε, αν φέτος ακούσεις κανέναν θόρυβο έξω από το παράθυρο ή δεις κάτι περίεργο στην ομίχλη, μην ανησυχήσεις αμέσως. Μπορεί να είναι απλώς ο αέρας. Ή η Frau Perchta που ήρθε να ελέγξει αν τελείωσες τις δουλειές σου. Καλές γιορτές!
Συντάκτης: Δήμητρα Μάστορα
