Αν η ψυχραιμία ήταν προϊόν, πιθανότατα θα είχε πολύ καλές πωλήσεις. Θα βρισκόταν σε περίοπτη θέση στα ράφια, με εντυπωσιακή συσκευασία και ένα μεγάλο αυτοκόλλητο που θα έγραφε «Για καθημερινή χρήση». Μόνο που, όταν θα άνοιγες το κουτί, θα ανακάλυπτες ότι το βασικό εξάρτημα έλειπε.
Και κάπως έτσι θα εξηγούνταν πολλά.
Γιατί όλοι δηλώνουμε υπέρ της ψυχραιμίας. Την εκτιμούμε, τη θαυμάζουμε, τη συστήνουμε στους άλλους και θεωρούμε αυτονόητο ότι πρέπει να τη διαθέτουμε κι εμείς. Μέχρι να βρεθούμε πίσω από έναν οδηγό που δεν ανάβει φλας, σε μια ουρά που μοιάζει να έχει υπογράψει συμβόλαιο αιωνιότητας ή απέναντι σε κάποιον που επιμένει να μας εξηγεί κάτι που έχουμε ήδη καταλάβει τρεις φορές.
Εκεί η θεωρία συναντά την πραγματικότητα. Και συνήθως χάνει με συνοπτικές διαδικασίες.
Υπάρχει, άλλωστε, μια ιδιαίτερη κατηγορία ανθρώπων που δηλώνει «εγώ δε θυμώνω εύκολα». Συνήθως το ανακοινώνει με ύφος ανθρώπου που έχει μόλις επιστρέψει από τρίμηνο διαλογισμό στα Ιμαλάια. Μόνο που αρκεί ένα λάθος μήνυμα, μια καθυστέρηση ή ένα «θα σε πάρω σε πέντε λεπτά» που γίνεται τρεις ώρες για να αποδειχθεί ότι η εσωτερική γαλήνη έχει ωράριο λειτουργίας.
Το ενδιαφέρον είναι ότι πολλές φορές δε μας αναστατώνει τόσο αυτό που συνέβη όσο αυτό που πιστεύουμε ότι σημαίνει.
Κάποιος δεν απάντησε στο μήνυμά μας. Η σκέψη ξεκινά αμέσως τη δική της παραγωγή σεναρίων. Μας αγνοεί; Θύμωσε; Κάτι συμβαίνει; Μήπως είπαμε κάτι λάθος; Πριν καν μάθουμε τι πραγματικά συμβαίνει, έχουμε ήδη γράψει, σκηνοθετήσει και προβάλει μια ολόκληρη τριλογία.
Κάποιος μας κάνει μια παρατήρηση. Αντί να ακούσουμε τι λέει, μπορεί να ακούσουμε αυτό που φοβόμαστε ότι υπονοεί. Ότι δεν είμαστε αρκετά καλοί, ότι δε μας υπολογίζει ή ότι προσπαθεί να μας μειώσει.
Και κάπως έτσι, αντί να απαντάμε στο γεγονός, απαντάμε στην ερμηνεία μας.
Εδώ βρίσκεται ένα από τα μεγαλύτερα μπερδέματα της ανθρώπινης συμπεριφοράς: θεωρούμε ότι, επειδή αισθανόμαστε κάτι έντονα, η αντίδρασή μας είναι αυτομάτως δικαιολογημένη.
«Έτσι είμαι εγώ», λέμε. «Δεν μπορώ να κρατάω μέσα μου αυτά που νιώθω».
Σωστά. Δε χρειάζεται να τα κρατάς μέσα σου. Αλλά δεν είναι υποχρεωτικό να τα εκτοξεύεις και στον πρώτο διαθέσιμο άνθρωπο, σαν να κάνεις δοκιμαστική εκτόξευση πυραύλου.
Το να εκφράζεις τον θυμό σου δεν είναι το ίδιο με το να τον αφήνεις να σε οδηγεί. Το να βάζεις όρια δε σημαίνει ότι πρέπει να φωνάζεις. Και το να είσαι αυθεντικός δε σημαίνει ότι κάθε αυθόρμητη αντίδρασή σου αποτελεί και την καλύτερη εκδοχή του εαυτού σου.
Υπάρχει διαφορά ανάμεσα στο να νιώθεις και στο να αντιδράς. Δεν επιλέγουμε πάντα τι θα αισθανθούμε, αλλά μπορούμε να μάθουμε να αναγνωρίζουμε τι συμβαίνει μέσα μας πριν αποφασίσουμε τι θα κάνουμε με αυτό.
Και όχι, αυτό δε σημαίνει ότι πρέπει να κυκλοφορούμε όλοι με ένα μόνιμο χαμόγελο, να μετράμε μέχρι το δέκα ή να απαντάμε σε κάθε προσβολή με ένα ευγενικό «σου εύχομαι φως και αγάπη». Κάποιες φορές χρειάζεται να θυμώσεις, να διαφωνήσεις, να απομακρυνθείς ή να πεις ένα ξεκάθαρο «μέχρι εδώ».
Η ψυχραιμία δεν είναι η απουσία αντίδρασης. Είναι η δυνατότητα να μην αφήνεις την πρώτη σου αντίδραση να αποφασίζει για όλα.
Και αυτή είναι δεξιότητα, όχι κληρονομικό χάρισμα. Καλλιεργείται στις μικρές στιγμές. Όταν παίρνεις μια ανάσα πριν απαντήσεις σε ένα μήνυμα που σε εξόργισε. Όταν επιτρέπεις στον άλλον να ολοκληρώσει τη φράση του, ακόμη κι αν μέσα σου έχεις ήδη ετοιμάσει την απολογία, την κατηγορία και την τελική ετυμηγορία. Όταν αναρωτιέσαι αν αυτό που σκέφτεσαι είναι γεγονός ή απλώς μια ερμηνεία που έφτιαξες βιαστικά.
Μπορείς ακόμη να δοκιμάσεις κάτι εξαιρετικά απλό: να μην απαντήσεις αμέσως. Όχι για να τιμωρήσεις τον άλλον με σιωπή, αλλά για να δώσεις στον εαυτό σου λίγο χρόνο να καταλάβει τι πραγματικά θέλει να πει.
Γιατί, ας είμαστε ειλικρινείς, πόσες φορές έχουμε μετανιώσει για κάτι που είπαμε πάνω στα νεύρα μας; Και πόσες φορές έχουμε σκεφτεί εκ των υστέρων την απάντηση που θα έπρεπε να είχαμε δώσει; Συνήθως, η δεύτερη έρχεται την ώρα που πλένουμε τα πιάτα, τρεις ώρες μετά. Με εξαιρετική διατύπωση, φυσικά, και εντελώς άχρηστη πλέον.
Ίσως, λοιπόν, ήρθε η ώρα να σταματήσουμε να περιμένουμε ότι η ψυχραιμία θα βρίσκεται πάντα διαθέσιμη, έτοιμη προς χρήση, μαζί με τα υπόλοιπα χαρακτηριστικά της προσωπικότητάς μας. Δεν είμαστε υποχρεωμένοι να είμαστε πάντα ήρεμοι. Είμαστε, όμως, υπεύθυνοι για τον τρόπο με τον οποίο συμπεριφερόμαστε όταν δεν είμαστε. Τελικά, μπορεί το κουμπί της παύσης ανάμεσα στο ερέθισμα και την αντίδραση να μη συμπεριλαμβάνεται στη συσκευασία. Αυτό, όμως, δε σημαίνει ότι πρέπει να περιμένουμε από τους άλλους να μας το εγκαταστήσουν. Άλλωστε, αν υπάρχει κάτι που δεν μπορούμε να ελέγξουμε, είναι το πότε θα μας εκνευρίσουν. Το τι θα κάνουμε μετά είναι μια άλλη ιστορία.
Συντάκτης: Χαρά Χαραλαμπάκη
