Συζητώντας πρόσφατα μ’ έναν φίλο για την κρίση στις σχέσεις, μου ’ρθαν στο μυαλό οι στωικοί φιλόσοφοι. Δίδασκαν αρχές που πολλές φορές έρχονταν σ’ ευθεία ρήξη με την κοινή αντίληψη της εποχής τους. Κι απ’ ό,τι φαίνεται και της δικής μας. Ο Κικέρων, στο έργο του «Στωικές Παραδοξότητες», ανέλυσε διδασκαλίες που, μολονότι με μια πρώτη ματιά φαίνονται παράλογες, εντούτοις εμπεριέχουν καταστάσεις που είναι πολύ κοντά στη σημερινή πραγματικότητα. Αν μελετήσει κανείς τις «αντισυμβατικές» σοφίες τους, θα βρει πλήθος κανόνων που ’ναι ικανοί να θωρακίσουν τις σύγχρονες ανθρώπινες σχέσεις.
1. Όλα τα λάθη έχουν την ίδια βαρύτητα κι όλες οι αρετές την ίδια σημασία
Σύμφωνα με τη στωική σκέψη, η ηθική αρνείται να ποσοτικοποιηθεί. Το διατύπωσε ο Κικέρων μ’ εύστοχο τρόπο, γράφοντας πως «αν ένας κυβερνήτης βυθίσει το πλοίο του –δεν έχει σημασία αν μεταφέρει σιτάρι ή χρυσάφι– το σφάλμα του παραμένει το ίδιο». Τα λάθη κρίνονται κυρίως απ’ την ανεπάρκειά μας. Στο ζήτημα των σχέσεων σημαίνει πως όλες οι μορφές εξαπάτησης έχουν το ίδιο ηθικό αντίκτυπο. Ένα ψέμα για ένα έλασσον ζήτημα προέρχεται απ’ την ίδια έλλειψη ακεραιότητας μ’ ένα ψέμα για το οτιδήποτε μείζον. Επομένως, η εμπιστοσύνη είναι αδιαίρετη έννοια. Είτε υφίσταται ακέραια είτε έχει ήδη διαρραγεί.
2. Μόνο οι σοφοί ζουν ελεύθεροι. Όλοι οι υπόλοιποι υποδουλώνονται
Ο Επίκτητος, έχοντας βιώσει κι ο ίδιος τη δουλεία, δίδασκε πως η ελευθερία προέρχεται απ’ την κυριαρχία του εαυτού μας, ασχέτως της κοινωνικής μας θέσης. Αν εξαρτάσαι συναισθηματικά απ’ τον άνθρωπό σου για την ευτυχία σου, υποδουλώνεσαι. Κι απ’ τη στιγμή που η διάθεσή σου εξαρτάται απ’ τη δική του, χάνεις την ελευθερία σου. Καταλήγεις να φοράς χρυσές και στολισμένες αλυσίδες. Κι ας ζεις μια άνετη ζωή, άμα οι επιθυμίες σου σ’ ελέγχουν. Η υγιής σχέση συνδέει δύο ελεύθερους ανθρώπους που επιλέγουν να μείνουν μαζί. Κι απορρίπτει δύο εξαρτημένα άτομα που ενώνονται μόνο για πρακτικούς λόγους.
3. Η επίγνωση της θνητότητας δίνει το κυριότερο νόημα στην αγάπη
«Αποδέξου τα πράγματα στα οποία σε δένει η μοίρα κι αγάπησε τους ανθρώπους με τους οποίους σε φέρνει μαζί. Μόνο πρόσεξε να το κάνεις με όλη σου την καρδιά», συμβούλευε ο Μάρκος Αυρήλιος. Η memento mori (θυμήσου πως θα πεθάνεις) συμπληρώνεται απ’ το amor fati (αγάπησε τη μοίρα σου). Θα ρωτήσεις τώρα πώς μπορείς να αγαπάς ολοκληρωτικά όταν ξέρεις πως κάποια στιγμή θα χάσεις τον άνθρωπο που αγαπάς. Ακριβώς γι’ αυτό πρέπει ν’ αγαπάς βαθύτερα. Η συνειδητοποίηση της φευγαλέας φύσης των πάντων κάνει πολύτιμα δώρα όλες τις στιγμές που ζούμε και τις ανάσες που παίρνουμε. Είναι καλύτερο να βιώνεις τα δώρα με όλη σου την καρδιά απ’ το να τα χάνεις και να το μετανιώνεις για το υπόλοιπο της ζωής σου.
4. Αν υποτασσόμαστε συνεχώς στα πάθη μας, μπορεί να βρεθούμε μπροστά στην παραφροσύνη
Κατά τους Στωικούς, οτιδήποτε θολώνει την ορθή κρίση ισοδυναμεί με μανία. Ο θυμός, η οργή, η παθολογική ζήλια, οι εμμονές κι η επιθυμία ελέγχου αποτελούν την απαρχή των εκτροπών απ’ τη λογική. Σχέση που κλυδωνίζεται διαρκώς από συναισθηματικές εξάρσεις στερείται επιχειρημάτων κι είναι καταδικασμένη σε κατάρρευση. Η σταθερότητα, η αφοσίωση, η κατανόηση, ο αλληλοσεβασμός κι η διάρκεια προϋποθέτουν την πνευματική υγεία που προσφέρει η λογική. Σκοπός της είναι να τιθασεύει τις παρορμήσεις.
5. Η υπεροχή των αρετών έναντι της ευτυχίας
Σήμερα κυνηγάμε «ευτυχισμένες σχέσεις». Οι στωικοί ζητούσαν ενάρετες σχέσεις. Πού βρίσκεται η διαφορά; Η ευτυχία έρχεται και φεύγει πιο γρήγορα απ’ ό,τι πιστεύουμε, ενώ οι αρετές μας στέκονται δίπλα μας και γίνονται βράχος να στηριχθούμε. Μια σχέση βασισμένη αποκλειστικά και μόνο στην αναζήτηση της ευτυχίας μπορεί και να διαλυθεί όταν έρθουν δυσκολίες που αφορούν ασθένειες, οικονομική κατάσταση και τσακωμούς. Απ’ την άλλη πλευρά, μια σχέση που αναπτύσσει τις αρετές της τιμιότητας, της γενναιοδωρίας, της ισοτιμίας και της εμπιστοσύνης θα μακροημερεύσει. Αρκεί και τα δύο μέλη της να στοχεύουν να γίνουν καλύτεροι άνθρωποι αντί για «περισσότερο ευτυχισμένοι».
6. Ο πολυτιμότερος πλούτος είναι η αυτάρκεια
Ένας ακόμα στωικός κανόνας αναφέρει πως πλούσιος είναι εκείνος που πιστεύει πως έχει αρκετά, ανεξάρτητα απ’ το πόσα έχει. Το κυνήγι για περισσότερα υλικά αγαθά και περισσότερη προσοχή εκφράζει φτώχεια ψυχής. Ζητώντας συνεχώς «περισσότερα» απ’ τον άνθρωπό σου –περισσότερη άνεση, περισσότερο χρόνο, περισσότερα δώρα και περισσότερες αποδείξεις αγάπης– ανοίγεις τον ασκό του Αιόλου μιας πείνας που όλο ζητάει και ποτέ δε χορταίνει. Ο αυτάρκης τιμάει την επάρκεια του «αυτό που μου δίνεται αρκεί». Το «αρκεί», στο τέλος φέρνει και την πολυπόθητη ηρεμία.
Συντάκτης: Δημήτρης Μπότης
