Ποιος άραγε δε θυμάται το θρυλικό «America’s Next Top Model» που μεσουρανούσε τη δεκαετία των 00’s και αποτέλεσε από το 2003 έως το 2018 ένα τηλεοπτικό προϊόν που το παρακολουθούσαν πάνω από 100 εκατομμύρια θεατές παγκοσμίως; Η Tyra Banks με το «wanna be on top?» έδινε το σύνθημα και το show ξεκινούσε. Κι όλος ο πλανήτης παρακολουθούσε.
Οκτώ χρόνια μετά, το Netflix κυκλοφορεί το ντοκιμαντέρ Reality Check: Inside America’s Next Top Model και προκαλεί έντονη συζήτηση για τον τρόπο που παρουσιάστηκε και αντιμετωπίστηκε το διάσημο reality, φωτίζοντας πτυχές που δεν είχαν δει το φως της δημοσιότητας μέχρι σήμερα. Η Tyra Banks, ως δημιουργός, παρουσιάστρια και παραγωγός του show, ο Τζέι Μάνουελ, ο οποίος ήταν υπεύθυνος για τη δημιουργική κατεύθυνση, η προσωπικότητα J. Alexander ή αλλιώς Miss J, που εκπαίδευε τα νεαρά μοντέλα στην πασαρέλα, ο Νάιτζελ Μπάρκερ, φωτογράφος και κριτής του reality, ο Κεν Μοκ, συμπαραγωγός, αλλά και αρκετές διαγωνιζόμενες που μιλούν για την εμπειρία τους, συνθέτουν το καστ αυτού του ντοκιμαντέρ. Εδώ αξίζει να σημειωθεί η ηχηρή απουσία της Τζάνις Ντίκινσον από το καστ, καθώς ήταν η γυναίκα αυτή που πολύ συχνά με την κριτική της διέλυε την ψυχολογία κάθε νεαρού κοριτσιού που πήγαινε να κυνηγήσει το όνειρό του στο show.
Το ντοκιμαντέρ αυτό, λοιπόν, δεν είναι απλώς μια τηλεοπτική αναδρομή, αλλά αποτελεί ένα uncomfortable ξεγύμνωμα μιας ολόκληρης εποχής της ποπ κουλτούρας — τότε, θυμάστε που το κοινό χειροκροτούσε χωρίς δεύτερη σκέψη ό,τι σήμερα θα θεωρούσε ψυχολογικά επικίνδυνο.
Για όσους μεγάλωσαν με το America’s Next Top Model, το concept ήταν απλό: νεαρά μοντέλα διαγωνίζονταν για μια ευκαιρία στην «υπέλαμπρη» βιομηχανία της μόδας. Αυτό που δεν ήταν καθόλου απλό, όμως, ήταν οι συνθήκες πίσω από το «όνειρο». Το ντοκιμαντέρ αυτό συγκεντρώνει μαρτυρίες πρώην διαγωνιζομένων που μιλούν για εμπειρίες ντροπής, χειραγώγησης, δημόσιου εξευτελισμού και ψυχολογικής πίεσης που ξεπερνούσαν κατά πολύ τα όρια ενός τηλεοπτικού παιχνιδιού.
Πολλές περιγράφουν σκηνές όπου οι παραγωγοί τις ωθούσαν να κλάψουν μπροστά στις κάμερες, να αποκαλύψουν προσωπικά τραύματα ή να δεχτούν αλλαγές εμφάνισης που τις έκαναν να νιώθουν ότι χάνουν την προσωπική τους ταυτότητα. Η ιδέα της «μεταμόρφωσης» παρουσιαζόταν ως τηλεοπτικό θέαμα, αλλά για τις ίδιες ήταν συχνά εμπειρία απώλειας ελέγχου πάνω στο ίδιο τους το σώμα. Ενώ, δε, το body-shaming που επικρατούσε και ήταν πλούσιο σε ποικίλα σχόλια για το βάρος, το δέρμα ή ακόμα και τα χαρακτηριστικά του προσώπου των διαγωνιζομένων έπαιρνε φωτιά σε κάθε επεισόδιο, καθώς όλα αυτά ήταν μέρος του format.
Ιδιαίτερο βάρος, όμως, δίνει το ντοκιμαντέρ και στη φιγούρα της παρουσιάστριας Tyra Banks, η οποία την εποχή των 00’s υπήρξε σύμβολο δύναμης για πολλές γυναίκες. Το ντοκιμαντέρ αυτό δεν την παρουσιάζει μονοδιάστατα ως «κακιά», αλλά θέτει, θα λέγαμε, ένα πιο δύσκολο ερώτημα: Πώς γίνεται ένα πρόσωπο που εκπροσωπούσε την ενδυνάμωση να συμμετέχει σε ένα πλαίσιο που, σύμφωνα με αρκετές μαρτυρίες, καλλιεργούσε τόση ανασφάλεια; Η απάντηση σαφώς δε δίνεται έτοιμη, αλλά αφήνεται στον θεατή να αναμετρηθεί με τη δική του συνενοχή σε όλο αυτό.
Αυτό που εύκολα μπορεί κανείς να αντιληφθεί πλέον είναι ότι το πρόβλημα, στην ουσία, δεν ήταν ένας άνθρωπος ή ένα μεμονωμένο περιστατικό, αλλά ένα ολόκληρο σύστημα. Ένα τηλεοπτικό μοντέλο που βασίστηκε στην πίεση, στην ανασφάλεια και στην ανάγκη των συμμετεχόντων να αποδείξουν την αξία τους μπροστά σε κριτές και κοινό. Το ντοκιμαντέρ αυτό υποστηρίζει ότι η έννοια της «σκληρής αγάπης» που προβαλλόταν τότε ως επαγγελματική εκπαίδευση, σήμερα μοιάζει περισσότερο με ψυχολογικό πείραμα χωρίς κανένα προστατευτικό όριο.
Το πιο άβολο, όμως, θα έλεγα σημείο του ντοκιμαντέρ είναι ότι δεν κατηγορεί μόνο την παραγωγή για όλα αυτά, αλλά κατηγορεί, στην ουσία, και όλους όσοι το έβλεπαν. Γιατί το reality δεν θα είχε υπάρξει τόσα χρόνια χωρίς τηλεθέαση. Χρόνια ολόκληρα βλέπαμε κορίτσια και αγόρια να διαλύονται ψυχολογικά μπροστά σε κάμερες και το λέγαμε «ψυχαγωγία». Γελάγαμε, σχολιάζαμε ή μοιραζόμασταν στιγμιότυπα και το θέαμα λειτουργούσε, καθώς υπήρχε ζήτηση.
Το ντοκιμαντέρ, όμως, επιμένει σε κάτι πιο βαθύ: οι συμμετέχοντες μπήκαν στο παιχνίδι σε πολύ νεαρή ηλικία, χωρίς εμπειρία, χωρίς εργαλεία αυτοπροστασίας και με μια τεράστια ανάγκη αποδοχής. Σε μια τέτοια ηλικία, η δημόσια κριτική δεν είναι απλώς σχόλιο, αλλά μετατρέπεται δυστυχώς σε ταυτότητα. Όταν σου λένε μπροστά σε εκατομμύρια θεατές ότι «δεν είσαι αρκετός/ή», αυτό δεν ξεχνιέται εύκολα.
Και ίσως για εμένα εκεί κρύβεται η πραγματική αξία του ντοκιμαντέρ. Δεν προσπαθεί να ακυρώσει το παρελθόν, αλλά προσπαθεί να το καταλάβει. Να δείξει πώς κάτι που κάποτε θεωρούνταν φυσιολογικό μπορεί αργότερα να μοιάζει σκληρό και κακοποιητικό. Είναι, λοιπόν, μια υπενθύμιση ότι τα κοινωνικά μας στάνταρ δεν είναι σταθερά, αλλά εξελίσσονται. Και μαζί με αυτά ήρθε ο καιρός να εξελιχθούμε και εμείς.
Στο τέλος, αυτό που μένει δεν είναι απλώς η αποκάλυψη ενός τηλεοπτικού παρασκηνίου, είναι ένα ερώτημα που απευθύνεται σε όλους μας: πόσες φορές γελάσαμε με κάτι που σήμερα θα μας πλήγωνε εάν συνέβαινε σε εμάς; Γιατί η αλήθεια είναι πως η τηλεόραση δε δημιουργεί κουλτούρα από μόνη της, αλλά την καθρεφτίζει. Και όταν ο καθρέφτης δείχνει κάτι σκληρό, ίσως και να μην φταίει το γυαλί, αλλά αυτό που στεκόταν πίσω και μπροστά από αυτό.
Συντάκτης: Φραγκούλα Χατζηαγόρου
