Ένα κομμάτι της σύγχρονης ελληνικής Ιστορίας, που παρέμενε για δεκαετίες κρυμμένο σε κινηματογραφικές μπομπίνες, έρχεται ξανά στο φως. Ο Νίκος Ξυλούρης, η Μαρία Φαραντούρη και ο Αντώνης Καλογιάννης εμφανίζονται μαζί σε ένα σπάνιο ασπρόμαυρο βίντεο από την πρώτη επέτειο της εξέγερσης του Πολυτεχνείου, στις 17 Νοεμβρίου 1974. Μπροστά σε χιλιάδες ανθρώπους, οι τρεις σπουδαίοι ερμηνευτές ενώνουν τις φωνές τους σε μια στιγμή που, περισσότερο από μισό αιώνα αργότερα, εξακολουθεί να συγκινεί.
Το ιστορικό οπτικοακουστικό υλικό δημοσιοποίησε για πρώτη φορά η Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, με αφορμή την 53η επέτειο της εξέγερσης. Πρόκειται για κινηματογραφικά αποσπάσματα διάρκειας περίπου εννέα λεπτών, τα οποία καταγράφουν στιγμές από τον πρώτο εορτασμό μετά την πτώση της δικτατορίας.
Η στιγμή που οι τρεις καλλιτέχνες τραγουδούν μαζί
Το πιο ξεχωριστό στιγμιότυπο βρίσκεται περίπου στο 6:12 του βίντεο. Στα σκαλιά του ιστορικού συγκροτήματος, ο Νίκος Ξυλούρης, η Μαρία Φαραντούρη και ο Αντώνης Καλογιάννης δίνουν διαδοχικά το μικρόφωνο ο ένας στον άλλον και ερμηνεύουν το «Μην ξεχνάς τον Ωρωπό» του Μίκη Θεοδωράκη.
Οι στίχοι «Κι εσύ λαέ βασανισμένε, μην ξεχνάς τον φασισμό» ακούγονται μπροστά σε ένα μεγάλο πλήθος φοιτητών και πολιτών, που έχει συγκεντρωθεί στον χώρο του Πολυτεχνείου για να τιμήσει τους νεκρούς της εξέγερσης και τον αγώνα για τη δημοκρατία.
Το τραγούδι έχει τη δική του ξεχωριστή ιστορία. Ο Μίκης Θεοδωράκης το έγραψε κατά τη διάρκεια της κράτησής του στις φυλακές Ωρωπού, την περίοδο της δικτατορίας. Έτσι, η ερμηνεία του στην πρώτη επέτειο της εξέγερσης αποκτά ακόμη μεγαλύτερο συμβολισμό: οι άνθρωποι που είχαν ζήσει τη βία και τη λογοκρισία της χούντας βρίσκονταν πλέον μαζί, σε έναν δημόσιο χώρο, για να τιμήσουν όσους αγωνίστηκαν εναντίον της.
Πώς βρέθηκε το υλικό που παρέμενε ξεχασμένο για δεκαετίες
Η ανακάλυψη έγινε στο υπόγειο του κτιρίου της οδού Τοσίτσα, όπου εντοπίστηκαν κινηματογραφικές μπομπίνες με πλάνα από την πρώτη επέτειο του Πολυτεχνείου. Το υλικό είχε καταγράψει ο Γιάννης Σημηριώτης, ο οποίος εργαζόταν τότε στο φωτογραφικό εργαστήριο της Σχολής Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του ΕΜΠ.
Οι μπομπίνες συντηρήθηκαν και ψηφιοποιήθηκαν με τη συνδρομή των εργαζομένων στο Αρχείο της ΕΡΤ. Στη συνέχεια, η επεξεργασία του υλικού πραγματοποιήθηκε στο Εργαστήριο Τεκμηρίωσης της Σχολής Αρχιτεκτόνων Μηχανικών, ενώ την ταυτοποίηση σκηνών και προσώπων ανέλαβαν η Ελευθερία Βαρουχάκη και η Αφροδίτη Οικονόμου.
Το βίντεο δεν περιορίζεται στη μουσική στιγμή των τριών ερμηνευτών. Περιλαμβάνει εικόνες από τον προαύλιο χώρο του Πολυτεχνείου, την έκθεση που πραγματοποιήθηκε στο κτίριο Αβέρωφ, συνεντεύξεις με συγγενείς θυμάτων, αλλά και την παρουσία του Σπύρου Μουστακλή. Καταγράφει, επίσης, τις πορείες που πραγματοποιήθηκαν εκείνη την ημέρα.
Στις εικόνες διακρίνονται άνθρωποι διαφορετικών ηλικιών, νέοι, οικογένειες και ηλικιωμένοι, που έχουν έρθει για να τιμήσουν την επέτειο. Είναι η Αθήνα του 1974, μόλις λίγους μήνες μετά την αποκατάσταση της δημοκρατίας, σε μια περίοδο κατά την οποία η μνήμη της δικτατορίας και της εξέγερσης παραμένει ακόμη πολύ νωπή.
Η Σχολή Αρχιτεκτόνων συνόδευσε τη δημοσιοποίηση του υλικού με μια φράση που συνοψίζει τη σημασία της ανακάλυψης: «Δώρο από την Ιστορία προς την Ιστορία για τη φετινή επέτειο».
Και πράγματι, το βίντεο δεν μας επιστρέφει απλώς εικόνες από μια παλιά επέτειο. Μας επιτρέπει να δούμε και να ακούσουμε ανθρώπους που βρέθηκαν εκεί, να ξαναζήσουμε για λίγα λεπτά την ατμόσφαιρα μιας ολόκληρης εποχής και να θυμηθούμε ότι η ιστορική μνήμη δεν βρίσκεται μόνο στα βιβλία. Μερικές φορές διασώζεται σε μια μπομπίνα, περιμένει δεκαετίες σε ένα υπόγειο και επιστρέφει την κατάλληλη στιγμή.
