Αν ξυπνάτε μέσα στη νύχτα και κοιτάζετε το ρολόι με αγωνία, αναρωτώμενοι πόσες ώρες ύπνου σας απομένουν, ίσως αξίζει να δείτε το φαινόμενο λίγο διαφορετικά.
Η ιδέα ότι ο «σωστός» ύπνος πρέπει να αποτελείται από μία συνεχόμενη περίοδο επτά ή οκτώ ωρών δεν ήταν πάντα τόσο αυτονόητη. Ιστορικές αναφορές δείχνουν ότι σε παλαιότερες κοινωνίες ο νυχτερινός ύπνος μπορούσε να χωρίζεται σε δύο διακριτές περιόδους, με ένα διάστημα εγρήγορσης ανάμεσά τους.
Το λεγόμενο «πρώτο» και «δεύτερο» ύπνο έχει μελετήσει εκτενώς ο ιστορικός Roger Ekirch, εντοπίζοντας αναφορές σε παλιά ημερολόγια, ιατρικά κείμενα, δικαστικά έγγραφα και λογοτεχνικές πηγές.
Ύπνος, ξύπνημα και μετά ξανά στο κρεβάτι
Το μοτίβο ήταν περίπου το εξής: οι άνθρωποι έπεφταν για ύπνο σχετικά νωρίς το βράδυ και, μετά από μερικές ώρες, ξυπνούσαν φυσικά.
Αυτό το διάστημα δεν θεωρούνταν απαραίτητα πρόβλημα. Μπορούσε να διαρκέσει μία ώρα ή και περισσότερο και να περιλαμβάνει προσευχή, συζήτηση με την οικογένεια, διάβασμα ή απλές δουλειές.
Στη συνέχεια ακολουθούσε ο δεύτερος ύπνος, ο οποίος συνεχιζόταν μέχρι το πρωί.
Με άλλα λόγια, το ξύπνημα μέσα στη νύχτα δεν αντιμετωπιζόταν απαραίτητα ως αποτυχία του ύπνου, όπως συμβαίνει συχνά σήμερα.
Τι άλλαξε με το τεχνητό φως
Η εμφάνιση του ηλεκτρικού φωτισμού και η αλλαγή των κοινωνικών και εργασιακών ρυθμών επηρέασαν σημαντικά τον τρόπο με τον οποίο οργανώνουμε τη νύχτα.
Οι άνθρωποι μπορούσαν πλέον να παραμένουν ξύπνιοι για περισσότερες ώρες μετά τη δύση του ηλίου, ενώ η βιομηχανική κοινωνία δημιούργησε πιο αυστηρά ωράρια εργασίας και καθημερινές υποχρεώσεις.
Σταδιακά, ο ύπνος άρχισε να συμπιέζεται σε ένα ενιαίο χρονικό διάστημα που ταίριαζε καλύτερα στο νέο πρόγραμμα της ημέρας.
Έτσι, αυτό που σήμερα θεωρούμε αυτονόητο – να πέφτουμε για ύπνο, να κοιμόμαστε συνεχόμενα και να ξυπνάμε το πρωί – δεν είναι απαραίτητα ο μοναδικός τρόπος με τον οποίο μπορεί να οργανωθεί ο νυχτερινός ύπνος.
Και τι συμβαίνει όταν αφαιρούμε το τεχνητό φως;
Πειράματα σε περιβάλλοντα με περιορισμένη έκθεση σε τεχνητό φωτισμό έχουν προσφέρει ένα ενδιαφέρον στοιχείο. Όταν οι άνθρωποι απομακρύνονται από το σύγχρονο περιβάλλον φωτισμού, ο ύπνος τους μπορεί να μεταβληθεί και σε ορισμένες περιπτώσεις να εμφανιστεί ένα πιο κατακερματισμένο μοτίβο.
Η αλλαγή αυτή έχει συνδεθεί με τον φυσικό κύκλο φωτός και σκοταδιού, ο οποίος επηρεάζει το κιρκάδιο ρολόι και τις διαδικασίες που σχετίζονται με την υπνηλία και την εγρήγορση.
Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι όλοι οι άνθρωποι είναι βιολογικά προορισμένοι να κοιμούνται δύο φορές κάθε νύχτα.
Αν ξυπνάς στις 3 το πρωί, υπάρχει λόγος να ανησυχείς;
Όχι απαραίτητα.
Ένα περιστασιακό ξύπνημα κατά τη διάρκεια της νύχτας είναι συνηθισμένο. Το πρόβλημα μπορεί να δημιουργηθεί όταν το ξύπνημα συνοδεύεται από έντονη ανησυχία, όταν δυσκολευόμαστε συστηματικά να ξανακοιμηθούμε ή όταν η διακοπή του ύπνου επηρεάζει την καθημερινή μας λειτουργικότητα.
Μάλιστα, το άγχος που προκαλεί η σκέψη «πρέπει να κοιμηθώ τώρα γιατί σε λίγες ώρες ξυπνάω» μπορεί να κάνει ακόμη δυσκολότερη την επιστροφή στον ύπνο.
Σε μια τέτοια περίπτωση, αντί να κοιτάζει κανείς συνεχώς την ώρα ή να ανοίγει το κινητό, μπορεί να βοηθήσει μια ήρεμη δραστηριότητα σε χαμηλό φωτισμό, όπως λίγες σελίδες ενός βιβλίου, μέχρι να επανέλθει η υπνηλία.
Πρέπει λοιπόν να αρχίσουμε να κοιμόμαστε δύο φορές;
Όχι ακριβώς.
Η ιστορία του «πρώτου» και του «δεύτερου» ύπνου είναι ένα ενδιαφέρον παράδειγμα του πόσο διαφορετικά μπορεί να οργανώνεται ο ύπνος ανάλογα με την εποχή, το περιβάλλον και τον τρόπο ζωής.
Δεν υπάρχει όμως λόγος να διακόψει κάποιος σκόπιμα τον ύπνο του για να υιοθετήσει ένα ιστορικό μοτίβο. Για τους περισσότερους ανθρώπους, αυτό που έχει μεγαλύτερη σημασία είναι να εξασφαλίζουν επαρκή και ποιοτικό ύπνο, με ένα πρόγραμμα που ταιριάζει στις ανάγκες και στην καθημερινότητά τους.
Και την επόμενη φορά που θα ξυπνήσετε μέσα στη νύχτα, ίσως δεν χρειάζεται να σκεφτείτε αμέσως ότι «κάτι πάει στραβά». Μπορεί απλώς ο εγκέφαλός σας να έκανε αυτό που οι άνθρωποι έκαναν για αιώνες: ξύπνησε για λίγο μέσα στη νύχτα και μετά ξανακοιμήθηκε.
