Άνοιξα την πόρτα. Την είχα κλειδώσει; Φυσικά. Την άκουσα να κλείνει; Φυσικά. Και παρ’ όλα αυτά, η φωνή μέσα μου να επιμένει: «Καλύτερα να το ξαναελέγξεις, ποτέ δεν ξέρεις». Οπότε γυρνάω ξανά. Και ξανά. Σκέφτομαι ότι ίσως να έπρεπε να φτιάξω μια «checklist για πόρτες» αλλά η λίστα θα ήταν τόσο μεγάλη που θα χρειαζόταν δεύτερη λίστα για να θυμάμαι την πρώτη. Και καθώς γυρίζω, παρατηρώ τον εαυτό μου να σκέφτεται ταυτόχρονα: αν κάποιος με έβλεπε τώρα, τι θα πίστευε για μένα; Αν φανώ αδύναμος ή όχι αρκετά «ιδιαίτερος», πως επηρεάζει αυτό την αξία μου; Και εδώ έρχεται η ερώτηση του εκατομμυρίου: όλο αυτό είναι ιδεοψυχαναγκασμός ή ναρκισσισμός; Ή μήπως και τα δύο, όπως υποψιάζεται η σύγχρονη ψυχολογία;
Η ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή δεν είναι απλώς μια τάση για τάξη ή καθαριότητα. Είναι μια μικρή φιλοσοφία τρόμου. Είναι η πεποίθηση ότι ο κόσμος είναι εύθραυστος και ότι η δική σου προσοχή είναι το τελευταίο τείχος απέναντι στο χάος. Οι εμμονές εισβάλλουν σαν ανεπιθύμητοι επισκέπτες και οι καταναγκασμοί γίνονται τελετουργίες εξορκισμού. Δεν ελέγχεις την πόρτα επειδή δεν εμπιστεύεσαι την κλειδαριά· την ελέγχεις επειδή δεν εμπιστεύεσαι την πραγματικότητα.
Ο ναρκισσισμός, από την άλλη, δεν είναι απλώς εγωκεντρισμός. Είναι μια μορφή υπαρξιακής αρχιτεκτονικής. Ο εαυτός χτίζεται σαν μουσείο που χρειάζεται συνεχώς επισκέπτες. Υπάρχει ο μεγαλοπρεπής ναρκισσισμός που ζητά θαυμασμό και ο ευάλωτος που φοβάται την εγκατάλειψη και αποζητά την επιβεβαίωση. Και στις δύο περιπτώσεις, το βλέμμα του άλλου είναι το οξυγόνο. Αν δεν σε δουν, είναι σαν να μην υπάρχεις.
Ο κοινός παρονομαστής: τελειομανία
Παρότι OCD και ναρκισσισμός ανήκουν σε διαφορετικά διαγνωστικά σύμπαντα, έρευνες δείχνουν ότι συναντιούνται σε ένα κοινό υπόγειο πεδίο: τη δυσλειτουργική τελειομανία. Πρόσφατη μελέτη έδειξε ότι η τελειομανία λειτουργεί ως μεσολαβητικός μηχανισμός μεταξύ ευάλωτου και μεγαλοπρεπούς ναρκισσισμού και ιδεοψυχαναγκαστικών συμπτωμάτων (Flett, Hewitt, & Nepon, 2025).
Η τελειομανία εδώ δεν είναι απλώς υψηλά στάνταρ. Είναι η πεποίθηση ότι η αξία σου εξαρτάται από το αν όλα είναι άψογα. Ότι ένα λάθος δεν είναι γεγονός, αλλά απόδειξη υπαρξιακής αποτυχίας.
Η ψυχοδυναμική ματιά: ο Freud θα είχε πολλά να πει
Από ψυχοδυναμική σκοπιά, τόσο η OCD όσο και ο ναρκισσισμός μπορούν να ιδωθούν ως αμυντικοί μηχανισμοί απέναντι σε βαθύτερα άγχη. Ο Freud θεωρούσε τον καταναγκασμό ως έναν τρόπο διαχείρισης απαγορευμένων ενοχών και επιθυμιών. Ο ναρκισσισμός, αντίστοιχα, θεωρήθηκε μια επιστροφή της libido στον εαυτό όταν οι σχέσεις με τους άλλους είναι απειλητικές.
Σύγχρονες ψυχοδυναμικές θεωρίες βλέπουν τον ευάλωτο ναρκισσισμό ως απόπειρα επιδιόρθωσης ενός εύθραυστου self. Η OCD, αντίστοιχα, συχνά συνδέεται με ανάγκη για έλεγχο όταν το εσωτερικό βίωμα είναι χαοτικό. Με απλά λόγια: και οι δύο είναι τρόποι να αντέξεις την αβεβαιότητα του να είσαι άνθρωπος.
Η γνωσιακή-συμπεριφορική (CBT) εξήγηση: το μυαλό ως αλγόριθμος
Η CBT βλέπει την OCD ως προϊόν γνωσιακών στρεβλώσεων: υπερεκτίμηση απειλής, υπερ-ευθύνη, ανάγκη βεβαιότητας. Αντίστοιχα, ο ναρκισσισμός μπορεί να ιδωθεί ως σύστημα βασικών πεποιθήσεων τύπου «αν δεν είμαι ξεχωριστός, δεν αξίζω». Και στις δύο περιπτώσεις, το μυαλό λειτουργεί σαν αλγόριθμος με κακό κώδικα: κάθε αμφιβολία οδηγεί σε loop. Το ένα loop ελέγχει την πόρτα, το άλλο ελέγχει το ego.
Transdiagnostic εαυτός
Η τελειομανία θεωρείται σήμερα transdiagnostic (σύγχρονη προσέγγιση ψυχικής υγείας)μηχανισμός: κοινός πυρήνας που διαπερνά πολλές διαταραχές (Egan, Wade, & Shafran, 2011). Είναι ο ίδιος πυρήνας που κάνει έναν άνθρωπο να μετρά τα βήματα στο πάτωμα και έναν άλλον να μετρά τα likes στο Instagram.
Ο έλεγχος στην καθημερινότητα
Στην καθημερινότητα, η διάκριση γίνεται ποιητικά θολή. Η OCD μπορεί να σε κάνει να ξαναδιαβάζεις ένα μήνυμα δέκα φορές πριν το στείλεις. Ο ναρκισσισμός μπορεί να σε κάνει να σκέφτεσαι αν το μήνυμα σε κάνει αρκετά έξυπνο, αστείο ή μυστηριώδη. Και στις δύο περιπτώσεις, το μυαλό σου είναι παγιδευμένο σε ένα παιχνίδι αυτοπαρατήρησης.
Υπαρξιακή σημείωση: η πόρτα ως σύμβολο
Η πόρτα που ελέγχω ξανά και ξανά δεν είναι απλώς πόρτα. Είναι το σύνορο μεταξύ χάους και τάξης, μεταξύ ιδιωτικού και δημόσιου εαυτού. Ο ναρκισσισμός είναι η βιτρίνα του σπιτιού. Η OCD είναι το σύστημα ασφαλείας. Και οι δύο υπάρχουν γιατί φοβόμαστε την εισβολή: είτε του κινδύνου είτε της ασημαντότητας. Έτσι, όταν επιστρέφω στην πόρτα για τέταρτη φορά και ταυτόχρονα αναρωτιέμαι πώς με βλέπουν οι άλλοι, συνειδητοποιώ ότι ίσως δεν πρόκειται για δύο εντελώς ξεχωριστές ιστορίες. Ο ένας μηχανισμός ελέγχει τον εσωτερικό κόσμο, ο άλλος τον εξωτερικό. Ο ένας λέει «κλείδωσε ξανά», ο άλλος λέει «γίνε καλύτερος, πιο ενδιαφέρον, πιο τέλειος».
Ίσως τελικά OCD και ναρκισσισμός να είναι δύο διαφορετικές γλώσσες του ίδιου άγχους: του φόβου ότι κάτι μέσα μας ή έξω μας δεν είναι αρκετά σωστό. Και ίσως το πιο ριζοσπαστικό πράγμα που μπορεί να κάνει κανείς δεν είναι να ελέγξει την πόρτα άλλη μια φορά, αλλά να την αφήσει όπως είναι και να αντέξει την αβεβαιότητα του να είναι απλώς… άνθρωπος.
Παραπομπές
Flett, G. L., Hewitt, P. L., & Nepon, T. (2025). The mediating role of maladaptive perfectionism between grandiose narcissism, vulnerable narcissism, and obsessive-compulsive symptoms. Personality and Individual Differences, 208, 112250.
Morf, C. C., & Rhodewalt, F. (2001). Unraveling the paradoxes of narcissism: A dynamic self-regulatory processing model. Psychological Inquiry, 12(4), 177–196.
Ronningstam, E. (2005). Identifying and understanding the narcissistic personality. Oxford University Press.
Egan, S. J., Wade, T. D., & Shafran, R. (2011). Perfectionism as a transdiagnostic process: A clinical review. Clinical Psychology Review, 31(2), 203–212
Συντάκτης: Σοφία Τρέπα
Επιμέλεια κειμένου: Αγγελική Θεοχαρίδη
Επιμέλεια κειμένου: Αγγελική Θεοχαρίδη
