Τι χαρακτηριστικά έχουν οι άνθρωποι που πιστεύουν σε θεωρίες συνωμοσίας;

Σε έναν κόσμο γεμάτο αβεβαιότητα, αντικρουόμενες πληροφορίες και ειδήσεις που αλλάζουν πρόσωπο κάθε μέρα, το μυαλό μας αναζητά νόημα, συνδέσεις, μια κρυφή εξήγηση που θα κάνει τα πράγματα να φαίνονται λιγότερο τυχαία. Οι έρευνες δείχνουν πως ο συνωμοσιολογικός τρόπος σκέψης δεν έχει να κάνει τόσο με το τι πιστεύουμε, όσο με το πώς προσπαθούμε να αντέξουμε την αδικία, τον φόβο και την αίσθηση ότι δεν έχουμε τον έλεγχο. Είναι ένας μηχανισμός άμυνας θα λέγαμε, μια αφήγηση που μας παρηγορεί, έστω κι αν μερικές φορές μας απομακρύνει από την πραγματικότητα. Το βλέμμα αυτών των ανθρώπων που αισθάνονται έτσι δεν είναι εχθρικό∙ είναι ανήσυχο, περίεργο, ανθρώπινο.

Ίσως τελικά το ζητούμενο δεν είναι να κοροϊδεύουμε όσους πιστεύουν σε συνωμοσίες, αλλά να κατανοούμε τι τους οδήγησε εκεί. Γιατί πίσω από κάθε «κρυφό σχέδιο» κρύβεται συχνά μια απλή ανάγκη: να νιώσουμε ότι ο κόσμος, όσο τρελός κι αν φαίνεται, έχει κάποιο νόημα.Υπάρχουν κάποιοι άνθρωποι που βλέπουν τον κόσμο λίγο… πιο καχύποπτα. Όχι απλώς με υγιή αμφιβολία, αλλά με τη μόνιμη αίσθηση ότι «κάτι μας κρύβουν». Ένα βασικό τους χαρακτηριστικό είναι η έντονη δυσπιστία απέναντι σε θεσμούς και επίσημες πηγές. Κυβερνήσεις, μέσα ενημέρωσης, επιστήμονες και ειδικοί μπαίνουν συχνά στο ίδιο τσουβάλι και αντιμετωπίζονται ως μέρος ενός μεγάλου σχεδίου παραπλάνησης. Ό,τι θεωρείται mainstream απορρίπτεται σχεδόν αυτόματα, όχι επειδή εξετάστηκε και βρέθηκε λάθος, αλλά επειδή είναι… πολύ γνωστό για να είναι αληθινό. Συνήθως αυτοί οι άνθρωποι σχολιάζουν τα πάντα στα social αφήνοντας μακροσκελή σχόλια με προτάσεις χωρίς συνοχή που δε βασίζονται καν σε τεκμήρια, ούτε σε επίκληση στη λογική η στο συναίσθημα των αναγνωστών.

Ταυτόχρονα, οι θεωρίες συνωμοσίας προσφέρουν κάτι ιδιαίτερα δελεαστικό: την αίσθηση ότι κατέχεις μια κρυφή γνώση. Ότι βλέπεις πίσω από την κουρτίνα, ενώ οι υπόλοιποι «κοιμούνται όρθιοι». Αυτό το συναίσθημα λειτουργεί παρηγορητικά σε έναν κόσμο που συχνά μοιάζει χαοτικός και ανεξέλεγκτος· δίνει την ψευδαίσθηση ελέγχου και, καμιά φορά, μια διακριτική αίσθηση ανωτερότητας. Γιατί, κακά τα ψέματα, είναι ωραίο να πιστεύεις ότι είσαι από τους λίγους που ξέρουν «την αλήθεια». Νιώθεις μοναδικός, ίσως και “Ρομπέν των δασών” ή “Σούπερμαν” για την προστασία αυτού το κόσμου…
Κάπως έτσι, οι θεωρίες συνωμοσίας λειτουργούν σαν έτοιμες αφηγήσεις που βάζουν τάξη στο χάος. Προσφέρουν απλές εξηγήσεις για σύνθετα προβλήματα και δίνουν συγκεκριμένους «ενόχους» για ό,τι δεν πάει καλά. Αντί για τυχαία γεγονότα, αβεβαιότητα ή ανθρώπινα λάθη, υπάρχει πάντα ένα αόρατο κέντρο ελέγχου που κινεί τα νήματα. Και αυτό, όσο παράδοξο κι αν ακούγεται, κάνει τον κόσμο να φαίνεται πιο προβλέψιμος, πιο λογικός.

Το δύσκολο δεν είναι να συναντήσεις τέτοιους ανθρώπους, είναι να συζητήσεις μαζί τους, το λέω από προσωπική εμπειρία. Όσο περισσότερο προσπαθείς να τους πείσεις με στοιχεία, τόσο συχνά νιώθουν ότι επιβεβαιώνεται η υποψία τους πως «το σύστημα αμύνεται». Γι’ αυτό και η ψυχραιμία, το χιούμορ και λίγη απόσταση βοηθούν περισσότερο από ατέρμονες αντιπαραθέσεις που δεν οδηγούν πουθενά. Άλλωστε, σε έναν κόσμο γεμάτο αβεβαιότητα και “stranger things”, ίσως όλοι, λίγο-πολύ, ψάχνουμε μια ιστορία που να μας κάνει να νιώθουμε ότι τα πράγματα βγάζουν νόημα. Εσύ τι λες; Βγάζουν; The laws of human nature bro, όπως λέει και ο Gio Kay σήμερα.