Υπάρχουν δύο ειδών επέτειοι, το ένα είδος είναι σαν τυπική υπενθύμιση ενώ άλλες είναι σαν να ανοίγουν ξανά το τραύμα. Η 28η Φεβρουαρίου για την Ελλάδα είναι σαν ένας συνδυασμός των δύο ειδών αν και ταιριάζει κάπως στην δεύτερη κατηγορία. Η τραγωδία στα Τέμπη δεν είναι απλώς ένα σιδηροδρομικό δυστύχημα, αλλά αποτελεί ένα σύμβολο και φέτος ειδικά φέτος με την έναρξη της δίκης, η κοινωνική οργή δεν είναι απλώς ζωντανή, είναι πιο έντονη από ποτέ.
«Δεν ήταν ατύχημα, ήταν προαναγγελθέν έγκλημα»
Από τις πρώτες ώρες μετά την σύγκρουση των δύο τρένων στις 28 Φεβρουαρίου 2023, το ερώτημα δεν ήταν μόνο τι έγινε, αλλά πώς γίνεται να έγινε. 57 άνθρωποι, κυρίως νέοι, φοιτητές που γύριζαν στις σχολές τους, εργαζόμενοι, οικογένειες.
Οι συγγενείς από την αρχή μιλούσαν για ευθύνες οι οποίες ξεπερνούν το ανθρώπινο λάθος. Σε δημόσιες τοποθετήσεις τους, έχουν δηλώσει συγκεκριμένα «Μας λένε για ένα λάθος. Μα τόσα χρόνια δεν υπήρχε σύστημα ασφαλείας; Δεν υπήρχαν προειδοποιήσεις;». Και πράγματι, πρίν ακόμα από την τραγωδία υπήρχαν καταγγελίες εργαζομένων στον ΟΣΕ για ελλείψεις σε προσωπικό, καθυστερήσεις στην τηλεδιοίκηση και προβλήματα ασφάλειας. Αυτές οι καταγγελίες έχουν καταγραφεί σε δημοσιεύματα και κοινοβουλευτικές ερωτήσεις πρίν από το έτος του 2023.
Αυτό που δημιουργεί πιο πολύ θυμό, λοιπόν, είναι ότι υπήρχαν ήδη προειδοποιήσεις.
Μέσα σε όλα ήρθαν σταδιακά στην επιφάνεια οι διάλογοι που πάγωσαν τη χώρα. Οι διάλογοι που ήρθαν στο φώς της δημοσιότητας, εκ των οποίων σταθμαρχών και μηχανοδηγών, προκάλεσαν σοκ. Η ανθρώπινη αμηχανία τα κενά επικοινωνίας, η έλλειψη σαφούς εικόνας της κυκλοφορίας.
Μια από τις πιο πολυσυζητημένες συνομιλίες ακούγεται η αγωνία και η σύγχυση. Δε χρειάζεται να αναπαραχθεί λέξη προς λέξη αυτό που έμεινε ήταν το συναίσθημα, κανείς δεν είχε πλήρη έλεγχο. Και μετά ήρθε το μήνυμα που έγινε σύνθημα «Δεν έχω οξυγόνο».
Η φράση αυτή ήταν τα λόγια της νεαρής επιβάτιδας Αναστασίας Γκουρτσάκη 19 ετών, το ηχητικό προέρχεται από κλήση στο 112. Τα τελευταία της λόγια, λίγο πριν χάσει τη ζωή της, έγινε κάτι περισσότερο από τελευταία λέξη. Έγινε πολιτικό και κοινωνικό σύμβολο. Στις πορείες σε Αθήνα και σε άλλες πόλεις, γράφτηκε σε πανό. Όχι μόνο ως μνήμη, αλλά ως κατηγορία «Δεν έχουμε οξυγόνο» σε ένα σύστημα που πνίγει την ευθύνη.
Η έναρξη της δίκης είναι λύτρωση ή νέα ένταση; Θεωρητικά η έναρξη της δίκης θα έπρεπε να λειτουργήσει εκτονωτικά. Να πει η κοινωνία «Ξεκινά η διαδικασία, θα αποδοθούν ευθύνες». Αντίθετα, η ένταση μεγάλωσε. Ο λόγος είναι ότι πολλοί υποστηρίζουν δημόσια ότι η έρευνα δεν άγγιξε όλες τις πτυχές. Έχουν μιλήσει για καθυστερήσεις, για κρίσιμα στοιχεία που όπως υποστηρίζουν δεν διερευνήθηκαν επαρκώς, για πολιτικές ευθύνες που δεν προσωποποιήθηκαν.
Σε διαμαρτυρία έξω από τα δικαστήρια στη Λάρισα μητέρα θύματος δήλωσε σε κάμερες «Δεν ήρθαμε για εκδίκηση. Ήρθαμε για αλήθεια. Αν δεν τιμωρηθούν όλοι όσοι ευθύνονται, αύριο θα θρηνήσουμε κι άλλους.». Η φράση αυτή συμπυκνώνει το κλίμα, δεν πρόκειται μόνο για το παρελθόν, αλλά για το να το μέλλον θα είναι ασφαλέστερο. Η υπόθεση δεν έμεινε εντός συνόρων, πήρε διεθνής διάσταση και δημιούργησε κρίση εμπιστοσύνης. Οργανισμοί όπως η Human Rights Watch αναφέρθηκαν στην υπόθεση στο πλαίσιο ευρύτερων ζητημάτων κράτους δικαίου και λογοδοσίας.
Όταν μια τραγωδία μετατρέπεται σε παράδειγμα διεθνούς συζήτησης για τη διαφάνεια, τότε δεν αποτελεί απλώς «εσωτερική υπόθεση». Η ελληνική κοινωνία κουβαλά ήδη μια δεκαετία κρίσεων, οικονομική, θεσμική, πανδημία. Τα Τέμπη ήρθαν να προστεθούν ως απόδειξη, για πολλούς, ότι οι παθογένειες δεν διορθώθηκαν ποτέ ουσιαστικά. Εδώ βρίσκεται ο πυρήμας της φετινής οργής, δεν είναι μόνο ο πόνος, είναι η συσσώρευση δυσπιστίας.
Στο δημόσιο διάλογο δε θα μπορούσε να μην έχει βρεθεί και η η Hellenic Train, η εταιρεία που εκτελούσε το επιβατικό δρομολόγιο. Οι συζητήσει για τις συμβάσεις, για τις υποχρεώσεις επενδύσεων και για τα συστήματα ασφαλείας έχουν απασχολήσει τη Βουλή και τα μέσα ενημέρωσης. Οι πολίτες ρωτούν, «ποιος ελέγχει; Ποιος πιστοποιεί; Ποιος εγγυάται;». Όλα αυτά δεν αποτελούν νομικές λεπτομέρειες, είναι ερωτήματα εμπιστοσύνης.
Κάθε 28 Φεβρουαρίου οι δρόμοι γεμίζουν. Μαθητές, φοιτητές, εργαζόμενοι….. όλοι. Δεν πρόκειται για κομματική κινητοποίηση τουλάχιστον όχι στη βάση της. Είναι μια κοινωνική έκρηξη που ενώνει διαφορετικούς ανθρώπους γύρω από ένα κοινό αίτημα «Να μη ξεχαστεί. Να μη συγκαλυφθεί.» Φέτος όμως το σύνθημα έχει αλλάξει ελαφρώς. Δεν είναι μόνο «Δικαιοσύνη για τα Τέμπη» είναι «Τώρα». Η δίκη έβαλε χρονικό πλαίσιο. Και όταν μπαίνει χρονοδιάγραμμα, η υπομονή τελειώνει.
Γιατί όμως φέτος ο θυμός είναι μεγαλύτερος παο ποτέ; Μα πέρασαν τρία χρόνια και πολλοί νιώθουν ότι ακόμα παλεύουν για τα αυτονόητα. Γιατί η μνήμη δεν ησύχασε. Γιατί κάθε νέα αποκάλυψη ή καθυστέρηση μοιάζει σαν επανάληψη του ίδιου μοτίβου. Και γιατί η δίκη δεν είναι απλώς νομική διαδικασία, είναι τεστ αξιοπιστίας για το σύστημα. Η κοινωνία δε φωνάζει μόνο για το χθες. Φωνάζει για το αύριο. Για να μην ξανακουστεί ποτέ εκείνο το «δεν έχω οξυγόνο».
Και ίσως γι’ αυτό φέτος η οργή δεν είναι απλώς πιο δυνατή. Είναι πιο ώριμη. Πιο συνειδητοποιημένη. Και πιο απαιτητική από ποτέ.
Συντάκτης: Ράνια Λιάσκου
