«Δύο έξυπνοι άνθρωποι δεν μπορούν να ερωτευτούν· χρειάζεται ένας να είναι πιο ηλίθιος.»
Μια φράση που κυκλοφορεί σαν ατάκα, σαν meme, σαν μισή αλήθεια που κανείς δεν ξέρει αν πρέπει να γελάσει ή να την πάρει σοβαρά. Και κάπου εκεί ανοίγει μια πολύ πιο βαθιά συζήτηση: μπορεί ο έρωτας να επιβιώσει ανάμεσα σε δύο ανθρώπους που “βλέπουν” πολύ καθαρά;
Ο Fyodor Dostoevsky, ένας από τους σημαντικότερους στοχαστές και συγγραφείς της ρωσικής λογοτεχνίας, γεννημένος το 1821 στη Μόσχα, αφιέρωσε τη ζωή και το έργο του στο πιο δύσκολο πεδίο: την ανθρώπινη ψυχή. Μέσα από έργα όπως το Έγκλημα και Τιμωρία και τους Αδελφούς Καραμάζοφ, δεν προσπάθησε να δώσει απλές απαντήσεις, αλλά να φωτίσει τις αντιφάσεις μας, την ενοχή, την πίστη, την επιθυμία, την αυτοκαταστροφή και την ανάγκη για λύτρωση.
Ο ίδιος πίστευε ότι η αλήθεια για τον άνθρωπο δεν βρίσκεται στην άνεση, αλλά στη σύγκρουση με το σκοτάδι μέσα μας. Και ίσως κάπου εκεί να ακουμπά και αυτή η φράση που του αποδίδεται ή που αντλεί έμπνευση από το πνεύμα του: ότι ο έρωτας δεν είναι πάντα ισορροπία δύο “λογικών” μυαλών.
Ο έρωτας δεν είναι συμμετρία
Στην ιδέα αυτή κρύβεται κάτι άβολο αλλά οικείο. Ο έρωτας, στην αρχή τουλάχιστον, σπάνια είναι απόλυτα ισορροπημένος. Κάποιος δίνει λίγο παραπάνω. Κάποιος ρισκάρει λίγο περισσότερο. Κάποιος “χάνει” προσωρινά τον έλεγχο, όχι επειδή δεν είναι έξυπνος, αλλά επειδή επιτρέπει στον εαυτό του να νιώσει χωρίς εγγυήσεις. Αν δύο άνθρωποι κρατούν τα πάντα υπό έλεγχο, αν αναλύουν κάθε κίνηση πριν τη ζήσουν, αν προστατεύονται συνεχώς από την πιθανότητα να πληγωθούν, τότε ο έρωτας μένει σε απόσταση ασφαλείας. Υπάρχει σε επίπεδο σκέψης, αλλά δυσκολεύεται να γίνει εμπειρία.
Η “αφέλεια” δεν είναι βλακεία
Η λέξη “ηλίθιος” στην ατάκα δεν μιλά κυριολεκτικά για ευφυΐα. Μιλά για κάτι άλλο: για την ικανότητα να ρισκάρεις συναισθηματικά χωρίς να έχεις όλες τις απαντήσεις. Είναι εκείνος που ερωτεύεται χωρίς να έχει λύσει πρώτα το σενάριο στο κεφάλι του. Που μπαίνει στη σχέση πριν την αναλύσει μέχρι εξάντλησης. Που αφήνεται λίγο περισσότερο από όσο “επιτρέπεται”. Κι αυτό, όσο παράδοξο κι αν ακούγεται, είναι συχνά αυτό που δίνει στον έρωτα χώρο να υπάρξει.
Και οι “πολύ έξυπνοι”;
Οι πολύ αναλυτικοί άνθρωποι δεν ερωτεύονται λιγότερο. Απλώς συχνά ερωτεύονται πιο προσεκτικά. Βλέπουν τα ρίσκα, τις πιθανές εκβάσεις, τα σενάρια κατάληξης πριν καν αρχίσει κάτι. Αυτό δεν είναι ψυχρότητα. Είναι άμυνα. Και μερικές φορές, αυτή η άμυνα γίνεται φίλτρο που δεν αφήνει τα πράγματα να συμβούν όπως θα συνέβαιναν φυσικά.
Ο Dostoevsky και η ανθρώπινη αντίφαση
Ο Fyodor Dostoevsky δεν μιλούσε για τον έρωτα ως ρομαντική ιδέα, αλλά ως υπαρξιακή σύγκρουση. Στα έργα του, οι άνθρωποι δεν αγαπούν “σωστά”. Αγαπούν με ένταση, ενοχή, πάθος και συχνά καταστροφή. Και ίσως γι’ αυτό παραμένει επίκαιρος: γιατί δείχνει ότι η ανθρώπινη εμπειρία δεν χωράει σε καθαρές κατηγορίες όπως “έξυπνος” ή “αφελής”.
Τελικά, τι χρειάζεται ο έρωτας;
Ίσως η απάντηση να μην είναι ότι χρειάζεται έναν “πιο ηλίθιο” άνθρωπο, αλλά έναν άνθρωπο που επιτρέπει στον εαυτό του να μην είναι πάντα προστατευμένος. Κάποιον που δεν ακυρώνει τη σκέψη, αλλά δεν αφήνει τη σκέψη να ακυρώνει το συναίσθημα. Γιατί ο έρωτας δεν είναι διαγωνισμός ευφυΐας. Είναι ένα ρίσκο στο οποίο, για λίγο, σταματάς να έχεις όλες τις απαντήσεις και αυτό ακριβώς είναι που τον κάνει να αξίζει.
