Πριν από περίπου 3.500 χρόνια, οι Βαβυλώνιοι έχτιζαν πόλεις, παρατηρούσαν τα άστρα, ανέπτυσσαν τα μαθηματικά και κατέγραφαν τη γλώσσα τους σε πήλινες πινακίδες. Κάπου ανάμεσα σε όλα αυτά τα πολιτισμικά επιτεύγματα, κάποιος αποφάσισε να γράψει και ένα αστείο για τη μάνα του άλλου. Διότι μπορεί να αλλάζουν οι αυτοκρατορίες, οι γλώσσες και τα μέσα επικοινωνίας, αλλά η ανθρωπότητα έχει κάποιες σταθερές. Μία από αυτές είναι ότι, όταν τελειώνουν τα επιχειρήματα, κάποιος θα πει «της μάνας σου».
Το 1976, ο ασσυριολόγος J.J. van Dijk μελέτησε μία πήλινη πινακίδα από το σημερινό Ιράκ, γραμμένη σε ακκαδική σφηνοειδή γραφή. Το κείμενο χρονολογήθηκε στη βαβυλωνιακή περίοδο και περιλάμβανε μια σειρά από αινίγματα.
Ανάμεσά τους υπήρχε μία φράση που οι ερευνητές έχουν ερμηνεύσει ως την αρχαιότερη καταγεγραμμένη εκδοχή ενός «your mom joke». Με άλλα λόγια, το «η μάνα σου» ή αλλιώς «της μάνας σου» δε γεννήθηκε σε κάποιο σχολικό προαύλιο, ούτε σε ένα chat που ξέφυγε. Είχε ήδη κατακτηθεί ως κωμικό είδος περίπου το 1500 π.Χ.
View this post on Instagram
Το αστείο σώθηκε, η απάντηση όχι
Η πινακίδα περιλάμβανε έξι αινίγματα, ένα από τα οποία ανέφερε τη μητέρα του ανθρώπου στον οποίο απευθυνόταν, σε συνδυασμό με μία ξεκάθαρα σεξουαλική αναφορά. Το κείμενο είναι αποσπασματικό και η ακριβής μετάφρασή του παραμένει δύσκολη. Σε ελεύθερη απόδοση, πάντως, η φράση έλεγε περίπου ότι κάτι «της μητέρας σου κι εκείνου που συνευρίσκεται μαζί της» και κατέληγε με την ερώτηση «τι ή ποιος είναι;».
Η απάντηση δε σώθηκε. Η ανθρωπότητα, δηλαδή, διαθέτει το στήσιμο του αρχαιότερου «η μάνα σου», αλλά όχι το punchline. Τρεις χιλιάδες πεντακόσια χρόνια αργότερα, περιμένουμε ακόμη κάποιον Βαβυλώνιο να ολοκληρώσει το αστείο.
Οι μελετητές Michael Streck και Nathan Wasserman, οι οποίοι ανέλυσαν το κείμενο σε επιστημονική δημοσίευση για το περιοδικό Iraq, σημειώνουν ότι το συγκεκριμένο απόσπασμα ανήκει σε ένα εξαιρετικά μικρό σύνολο βαβυλωνιακών αινιγμάτων. Επειδή όμως λείπουν λέξεις και η φθορά του κειμένου είναι μεγάλη, η διάσημη πλέον ερμηνεία παραμένει πιθανή και όχι απολύτως βέβαιη. Dialogues and Riddles
Πράγμα λογικό. Αν αφήσεις ένα αστείο 3.500 χρόνια στο χώμα, κάπου θα χάσει και το timing του.
Η πινακίδα χάθηκε, αλλά ευτυχώς υπήρχαν φωτογραφίες
Σαν να μην ήταν αρκετό ότι λείπει η απάντηση, η ίδια η πινακίδα έχει χαθεί μετά την καταγραφή της. Όσα γνωρίζουμε σήμερα προέρχονται από τις φωτογραφίες, τα αντίγραφα και τις μεταγραφές που άφησε ο van Dijk. Δεν ξέρουμε, λοιπόν, πού βρίσκεται το αρχαιότερο γνωστό «της μάνας σου». Κάπου εκεί έξω μπορεί να υπάρχει μία πήλινη πινακίδα τεράστιας αρχαιολογικής αξίας, την οποία κάποιος ίσως χρησιμοποιεί ως διακοσμητικό χωρίς να γνωρίζει ότι πάνω της βρίσκεται μία από τις πρώτες προσβολές στην ανθρώπινη ιστορία.
Ο van Dijk είχε χαρακτηρίσει τη γραφή της πινακίδας ιδιαίτερα απρόσεκτη και εκτιμούσε ότι πιθανότατα ανήκε σε μαθητευόμενο γραφέα. Ο πρώτος καταγεγραμμένος δημιουργός, επομένως, ίσως ήταν απλώς ένας μαθητής που βαριόταν το μάθημα και χάραζε ανοησίες στον πηλό. Καμία ουσιαστική διαφορά από ένα σημερινό θρανίο, πέρα από το γεγονός ότι ο πηλός αποδείχθηκε πολύ πιο ανθεκτικός από το στιλό.
Πολιτική, μπίρα και σεξ στη βαβυλωνιακή παρέα
Ακόμη πιο ενδιαφέρον είναι ότι τα υπόλοιπα αινίγματα της πινακίδας αφορούν θέματα όπως η πολιτική, η μπίρα και το σεξ. Οι Βαβυλώνιοι, δηλαδή, είχαν ήδη διαμορφώσει πριν από χιλιάδες χρόνια τη βασική θεματολογία μιας σύγχρονης βραδινής παρέας. Έβριζαν την εξουσία, συζητούσαν για ποτό, έλεγαν πονηρά αστεία και, όταν η κουβέντα στέρευε, έπιαναν τις μανάδες των άλλων.
Η πινακίδα εντάσσεται σε αυτό που οι ασσυριολόγοι αποκαλούν «γραμματεία σοφίας», ένα ευρύ είδος κειμένων που περιλάμβανε αινίγματα, μεταφορές, παροιμίες και σύντομες παρατηρήσεις για τη ζωή. Σκοπός τους μπορούσε να είναι η διδασκαλία, η πνευματική εξάσκηση, αλλά και η ψυχαγωγία.
Βέβαια, ο όρος «γραμματεία σοφίας» ακούγεται κάπως γενναιόδωρος όταν ένα από τα σημαντικότερα κείμενά της καταλήγει σε προσβολή για τη μητέρα κάποιου. Από την άλλη, κάθε πολιτισμός έχει τη σοφία που του αξίζει.
Τελικά τίποτα δεν άλλαξε
Το εύρημα δεν αποδεικνύει ότι οι Βαβυλώνιοι επινόησαν τα αστεία τύπου «η μάνα σου». Οι προφορικές προσβολές πιθανότατα υπήρχαν πολύ πριν κάποιος αποφασίσει να τις καταγράψει. Αποδεικνύει, όμως, ότι το συγκεκριμένο είδος χιούμορ είναι πολύ παλαιότερο από όσο θα θέλαμε να παραδεχτούμε. Από τις πήλινες πινακίδες περάσαμε στον πάπυρο, από τον πάπυρο στα βιβλία και από τα βιβλία στα κινητά τηλέφωνα. Δημιουργήσαμε το διαδίκτυο, στείλαμε ανθρώπους στο Διάστημα και κατασκευάσαμε τεχνητή νοημοσύνη.
Τρεισήμισι χιλιάδες χρόνια πολιτισμικής προόδου και το format παραμένει ανέγγιχτο. Το μόνο που άλλαξε είναι ότι τότε χρειαζόσουν ώρες για να χαράξεις την προσβολή στον πηλό. Σήμερα τη στέλνεις σε τρία δευτερόλεπτα και μετά γράφεις «χαχα πλάκα κάνω».
