Τώρα τελευταία, η μορφή του Οδυσσέα επιστρέφει ξανά στο προσκήνιο. Η πολυαναμενόμενη κινηματογραφική μεταφορά της «Οδύσσειας» από τον Κρίστοφερ Νόλαν έχει προκαλέσει ήδη έντονο ενδιαφέρον και συζητήσεις, αποδεικνύοντας για ακόμη μια φορά πως μια ιστορία γραμμένη πριν από χιλιάδες χρόνια εξακολουθεί να γεννά ερωτήματα, να εμπνέει καλλιτέχνες και να συνομιλεί με τον σύγχρονο άνθρωπο. Γιατί, όμως, επιστρέφουμε ξανά και ξανά στον Οδυσσέα; Τι είναι αυτό που κάνει το ταξίδι του τόσο διαχρονικό;
Ίσως γιατί, όσο κι αν αλλάζουν οι εποχές, ο άνθρωπος εξακολουθεί να αναγνωρίζει στον μεγάλο ταξιδευτή του Ομήρου κάτι από τον ίδιο του τον εαυτό: την ανάγκη να αναζητήσει, να παλέψει, να χαθεί και τελικά να ξαναβρεί τον δρόμο του. Ο Οδυσσέας δεν είναι αθάνατος ούτε αλάνθαστος. Είναι ένας άνθρωπος που φοβάται, κουράζεται, παρασύρεται, αλλά συνεχίζει. Και ίσως αυτός είναι ο λόγος που παραμένει τόσο κοντά μας: γιατί μέσα στις περιπέτειές του αναγνωρίζουμε τις δικές μας διαδρομές, τις δικές μας απώλειες και τις δικές μας προσπάθειες να επιστρέψουμε εκεί όπου νιώθουμε ότι ανήκουμε.
Ο Οδυσσέας, πριν φτάσει στην Ιθάκη, έπρεπε να αντιμετωπίσει τέρατα, πειρασμούς, απώλειες και δοκιμασίες. Όμως οι μεγαλύτερες μάχες του δεν δόθηκαν μόνο στις θάλασσες. Δόθηκαν μέσα του. Ήταν η μάχη με την αμφιβολία, την κούραση, την επιθυμία να εγκαταλείψει την προσπάθεια. Κάπως έτσι δεν μοιάζουν και οι δικές μας;
Περιπλανιόμαστε σε έναν κόσμο γεμάτο επιλογές και αλλαγές. Χανόμαστε σε ρόλους που πρέπει να υπηρετήσουμε και σε προσδοκίες που πρέπει να ικανοποιήσουμε. Κι ενώ ο στόχος είναι να «ταξιδέψουμε» όσο πιο μακριά μπορέσουμε, τόσο ριζώνει και μεγαλώνει μέσα μας ο πόθος του νόστου. Διψάμε για περιπέτειες και ανακαλύψεις, μα με το βλέμμα μας στραμμένο στην «Ιθάκη». Το ταξίδι του Οδυσσέα είναι το μόνο που έχει ως τερματισμό την αφετηρία του και, ταυτόχρονα, πρόκειται για το μεγαλύτερο ταξίδι που μπορεί να πραγματοποιήσει κανείς: εκείνο από τον εαυτό που ήταν στον εαυτό που γίνεται!
Τι κρύβεται πίσω από αυτή την οξύμωρη ανάγκη;
Η επιστήμη της ψυχολογίας μάς έχει ήδη μιλήσει για τη διαδικασία της εξατομίκευσης, την πορεία, δηλαδή, μέσα από την οποία ο άνθρωπος προσπαθεί να γίνει αυτό που πραγματικά είναι, αφήνοντας πίσω ρόλους, προσδοκίες και επιβεβλημένες εικόνες. Μια πορεία που δεν είναι πάντα ευθύγραμμη, αλλά μοιάζει περισσότερο με ένα ταξίδι ανακάλυψης. Όπως ο Οδυσσέας, έτσι και ο σύγχρονος άνθρωπος χρειάζεται πολλές φορές να απομακρυνθεί για να καταλάβει πού πραγματικά ανήκει. Η «επιστροφή», επομένως, δεν σημαίνει επιστροφή σε μια παλιά εκδοχή του εαυτού μας. Σημαίνει επιστροφή σε έναν πιο αυθεντικό εαυτό, απαλλαγμένο από όσα μας απομακρύνουν από τις πραγματικές μας ανάγκες.
Ο Οδυσσέας δεν επιστρέφει στην Ιθάκη ίδιος με εκείνον που έφυγε. Η αξία του ταξιδιού βρίσκεται ακριβώς εκεί: στο γεγονός ότι ο προορισμός αποκτά νόημα επειδή προηγήθηκε η διαδρομή.
Ίσως αυτό είναι και το πιο διαχρονικό μάθημα της Οδύσσειας. Δεν χρειάζεται να φοβόμαστε τις περιόδους που νιώθουμε χαμένοι. Μερικές φορές η απώλεια προσανατολισμού είναι το πρώτο βήμα για να ανακαλύψουμε έναν πιο αληθινό δρόμο. Κι εκεί ακριβώς είναι που ορίζεται και η τέχνη της επιστροφής: δεν πρόκειται για πισωγύρισμα, αλλά για επαναπροσδιορισμό. Είναι η τέχνη του να εξελισσόμαστε, διατηρώντας αμετάβλητο και απρόσβλητο τον πυρήνα του εαυτού μας.
Πώς, όμως, ανοίγει κανείς πανιά για ένα τέτοιο ταξίδι; Ίσως η αρχή να βρίσκεται στη σιωπή που επιτρέπει την αυτοπαρατήρηση, στο θάρρος να κοιτάξουμε μέσα μας χωρίς τις μάσκες που συνηθίσαμε να φοράμε και στην ειλικρίνεια να αναγνωρίσουμε τι πραγματικά μας ανήκει και τι απλώς κληρονομήσαμε από τις προσδοκίες των άλλων. Η επιστροφή στην προσωπική μας Ιθάκη δεν απαιτεί να εγκαταλείψουμε τον κόσμο, αλλά να πάψουμε να χανόμαστε μέσα του. Αν υπάρχει ένας κοινός τόπος στην ανθρώπινη εμπειρία, αυτός ίσως να είναι το ταξίδι της επιστροφής. Εκεί όπου ο προορισμός δεν είναι τόπος, αλλά τρόπος. Ένας τρόπος ύπαρξης, μία στάση ζωής, ένας αυτοσκοπός. Να επιλέγουμε συνειδητά τον προορισμό μας, αντί να παρασυρόμαστε από ανέμους που δεν ορίσαμε εμείς.
Σε αυτό το ταξίδι, η πολυπόθητη Ιθάκη δεν είναι ο προορισμός, αλλά η πυξίδα μας, το κέντρο και η ουσία μας. Αυτό που θα μείνει αν απογυμνωθούμε από τα άυλα και υλικά κεκτημένα μας.
Ας το παραδεχτούμε: δεν ταξιδεύουμε για να επιστρέψουμε στην Ιθάκη, αλλά για να γίνουμε ο άνθρωπος που αξίζει να επιστρέψει σ’ αυτή.
Συντάκτης: Βίκυ Παναγοπούλου
