Το πρώτο πρόσωπο που βλέπουμε στη ζωή μας γίνεται ο πρώτος μας καθρέφτης. Μέσα από τα μάτια του γονιού μαθαίνουμε αν είμαστε αγαπητοί ή ενοχλητικοί, αν χωράμε ή αν περισσεύουμε. Γι’ αυτό η απουσία του, ή η παρουσία του με λάθος τρόπο, δεν αφήνει απλώς ένα κενό. Αφήνει ένα διαστρεβλωμένο είδωλο, που το παιδί θα κουβαλά μια ζωή χωρίς να ξέρει ότι ο καθρέφτης ήταν το πρόβλημα.
Δεν θα μιλήσω σε αυτό το άρθρο για τους κακ0ποιητικούς γονείς ούτε για όσους παλεύουν με εθ1σμούς. Εκεί το κακό έχει όνομα και το βλέπουν όλοι. Με ενδιαφέρει η μεσαία κατηγορία: οι «καλοί» γονείς, που ταΐζουν, πληρώνουν, ελέγχουν και ποτέ δεν χτυπούν. Εκεί το κακό δεν έχει όνομα, και γι’ αυτό περνά συνήθως απαρατήρητο. Εκεί ένα παιδί με παράπονα βαφτίζεται αχάριστο, και η αντιδραστικότητα του θα συνεχίσει μέχρι να βρει το δίκιο του ή απλώς θα σταματήσει να αντιστέκεται και θα σκύψει το κεφάλι.
Ο αυταρχικός γονιός δεν είναι ο γονιός που φωνάζει. Είναι ο γονιός που δεν εξηγεί ποτέ. Η τιμωρία έρχεται χωρίς αιτία, ο κανόνας χωρίς λόγο, και η εξουσία στηρίζεται στο «έτσι θέλω». Το παιδί καταλαβαίνει γρήγορα ότι δεν χρειάζεται να καταλάβει, αρκεί να υπακούσει. Αναπτύσσει τότε ένα εκπληκτικό ραντάρ: διαβάζει τη διάθεση του γονιού πριν ανοίξει η πόρτα, μετρά τον θόρυβο που κάνει, ζυγίζει αν αξίζει να ζητήσει ένα δώρο, ακόμα και από τον Άγιο Βασίλη. Δεν του επιτρέπεται να καλεί φίλους στο σπίτι, δεν παίζει, για να μη σπάσει κάτι. Γίνεται ειδικός στο να μην υπάρχει.
Το πιο ύπουλο όμως είναι ότι μαθαίνει τα τελετουργικά των συναισθημάτων χωρίς τα ίδια τα συναισθήματα. Λέει «συγγνώμη» χωρίς να νιώθει ενοχή και «ευχαριστώ» χωρίς να νιώθει ευγνωμοσύνη, απλά γιατί του είπαν να το πει. Η ευγένεια γίνεται άμυνα. Ένα παιδί που μιλά σωστά αλλά δεν λέει τίποτα, ένα παιδί καλοσυνάτο με κλειστό χαρακτήρα. Και κάπως έτσι τους κρατάει όλους ικανοποιημένους. Ξεκινώντας από τους ξένους που καμαρώνουν και θαυμάζοντας επισημαίνουν «τι γλυκό και ευγενικό παιδί, μπράβο σας». Και εκείνη τη στιγμή ο γονιός επιβεβαιώνεται και τρέφει την ειρωνική οφθαλμαπάτη ότι διαπαιδαγωγεί σωστά. Όταν στην πραγματικότητα, ο αυταρχικός γονέας είναι εντελώς απών στην διαπαιδαγώγηση.
Δεν υπερασπίζομαι το άλλο άκρο, τον γονιό που δεν βάζει όρια και αφήνει το παιδί να φωνάζει ενώ όλοι αναρωτιούνται γιατί. Το ζητούμενο είναι ο γονιός να μπορεί να βάζει όρια χωρίς να κλείνει την πόρτα στη σχέση.
Τι γίνεται λοιπόν με μια ψυχή που ακόμα πλάθεται, όταν τη μεγαλώνει ένας τέτοιος γονιός; Μαθαίνει να μεγαλώνει μόνη της. Μαθαίνει να απομονώνεται. Άλλοτε εκδηλώνει αποκλίνουσα συμπεριφορά, ως τρόπο να φωνάξει ό,τι δεν της επιτράπηκε να πει. Άλλοτε ψάχνει αγάπη σε λάθος χέρια, ή δυσκολεύεται να αγαπήσει, γιατί δεν έμαθε ποτέ πώς μοιάζει η αγάπη όταν είναι δωρεάν.
Και οι μικρές στιγμές είναι εκείνες που μετρούν. Το παραμύθι πριν τον ύπνο, το επιτραπέζιο, η παρέλαση με τη μαμά να καμαρώνει από το πεζοδρόμιο. Αυτά δεν κοστίζουν τίποτα και χτίζουν τα πάντα. Από την άλλη, υπάρχει το παιδί που έφτιαξε μια χριστουγεννιάτικη κάρτα στο σχολείο και φοβήθηκε να τη δώσει. Κάπου μέσα της θα είναι γραμμένο ένα «Καλά Χριστούγεννα» ως ευχή, γραμμένο με ένα ν, και αντί για αγκαλιά και φιλί θα πάρει διόρθωση και αποδοκιμασία. Ένα τέτοιο παιδί πώς να μην είναι απόμακρο; Έμαθε νωρίς ότι ό,τι δίνει θα κριθεί, και κάποια στιγμή σταμάτησε να δίνει. Και ξέρετε τι συμβαίνει τότε; Τότε ο γονιός ξεκινάει να ζητάει. Ξεκινάει να ζητάει τις ζωγραφιές που πλέον δεν λαμβάνει και αναρωτιέται γιατί το παιδί του δεν είναι τρυφερό μαζί του. Σκέφτεται ότι εκείνος θυσιάστηκε και έκανε τα πάντα για να το μεγαλώσει σωστά, χωρίς να βλέπει το τοίχος που ο ίδιος ύψωσε ανάμεσά τους. Γιατί το παιδί είναι πηλός και ο γονιός ο μοναδικός πλάστης, ο μοναδικός υπεύθυνος αυτής της σχέσης.
Το καλό σενάριο είναι ο γονιός να καταλάβει, να αλλάξει και να αποκατασταθεί η σχέση, έστω και αργά. Το κακό σενάριο είναι να αποχαιρετήσεις τον γονιό σου κουβαλώντας όλα αυτά. Να ξέρεις ότι σε αγαπούσε, χωρίς να το έχεις δει, χωρίς να το έχεις νιώσει. Και να αγαπάς κι εσύ έτσι: χωρίς να το δείχνεις, χωρίς να το νιώθεις. Γιατί η αγάπη που δεν φάνηκε ποτέ μοιάζει πολύ με αγάπη που δεν υπήρξε.
Συντάκτης: Λυδία Αθανασίου
