Το ξυπνητήρι χτυπάει το πρωί. Πατάς αναβολή για να κερδίσεις δέκα λεπτά ύπνου. Αμέσως, μια μικρή, ενοχλητική φωνή μέσα στο κεφάλι σου αρχίζει να ψιθυρίζει πως έπρεπε ήδη να έχεις σηκωθεί, πως γίνεσαι τεμπέλης και πως πάλι θα τρέχεις και θα καθυστερήσεις. Όταν φτάσεις στη δουλειά και δεις κάποιον συνάδελφο να είναι σοβαρός, τότε το μυαλό σου πάει κατευθείαν στο κακό σενάριο. Πως φταις εσύ γιατί είναι έτσι, επειδή χθες του είπες κάτι που δεν θυμάσαι και ίσως τον πείραξε. Όταν κάθεσαι στον καναπέ, αντί να χαλαρώνεις, νιώθεις ένα ανεξήγητο βάρος στο στήθος, επειδή δεν καθάρισες, επειδή δεν διάβασες, επειδή δεν βγήκες με την παρέα σου γιατί ένιωθες κουρασμένος ή επειδή δεν πήγες γυμναστήριο.
Καλώς ήρθες στον κόσμο της καθημερινής ενοχής. Έναν κόσμο όπου νιώθεις σχεδόν μόνιμα ότι χρωστάς κάτι σε κάποιον, ότι δεν προσπαθείς αρκετά ή ότι για όλα τα στραβά γύρω σου φταις εσύ. Τις περισσότερες φορές δεν έχεις κάνει απολύτως τίποτα λάθος. Κι όμως, η ενοχή είναι εκεί, ως το πιο σταθερό σου συναίσθημα.
Για να καταλάβεις αυτή την τάση, πρέπει να κάνεις μία ανασκόπηση στα παιδικά σου χρόνια. Ίσως από μικρό παιδί να σου έμαθαν ότι η αξία σου συνδέεται πάντα με το πόσο θα ικανοποιείς τους άλλους. Αν, για παράδειγμα, οι γονείς σου έδειξαν ότι είσαι καλό παιδί μόνο όταν είσαι απόλυτα υπάκουος και δεν δημιουργείς προβλήματα, τότε από τότε ανέπτυξες ένα πολύ αυστηρό εσωτερικό κριτήριο. Επομένως, εφόσον μεγάλωσες με την υποσυνείδητη πεποίθηση ότι είσαι υπεύθυνος για την ευτυχία των γύρω σου, η ενοχή στην ενήλικη ζωή σου έγινε η μόνιμη σκιά σου.
Υπάρχει όμως και ένας άλλος λόγος, και δεν είναι άλλος από την ψευδαίσθηση του ελέγχου για τα πάντα. Είναι γνωστό πως ο ανθρώπινος εγκέφαλος απεχθάνεται την αβεβαιότητα. Προτιμά, δηλαδή, να πιστεύει ότι φταις εσύ για κάτι, παρά να αποδεχτεί τη σκληρή πραγματικότητα ότι μερικά πράγματα απλώς συμβαίνουν και δεν μπορείς να τα ελέγξεις. Κάπως έτσι φτάνεις στο σημείο να προτιμάς να νιώθεις ένοχος παρά ανήμπορος.
Αυτό το μόνιμο συναίσθημα δεν μένει κλεισμένο στο μυαλό σου. Αντιθέτως, βγαίνει στην επιφάνεια κάθε φορά που καλείσαι να πάρεις μια απόφαση και αλλοιώνει την κρίση σου σε όλους τους τομείς της ζωής σου.
Ξεκινώντας από τα επαγγελματικά σου. Για παράδειγμα, στη δουλειά σου η ενοχή σε μετατρέπει στον άνθρωπο που λέει πάντα «ναι». Δέχεσαι να κάνεις υπερωρίες, να αναλάβεις νέα project ή να απαντάς σε email μέχρι αργά, επειδή νιώθεις τύψεις αν φύγεις στην ώρα σου. Όταν έρχεται η ώρα να ζητήσεις μια δίκαιη αύξηση ή μια προαγωγή, κάνεις πίσω γιατί σκέφτεσαι ότι δεν είναι η κατάλληλη στιγμή ή ότι πιέζεις καταστάσεις, σαμποτάροντας έτσι την ίδια σου την εξέλιξη και την ίδια σου την αξία ταυτόχρονα.
Η οικογένεια είναι το επόμενο ιδανικό πεδίο για να ριζώσουν οι ενοχές. Νιώθεις ένοχος αν δεν επισκέπτεσαι τους γονείς σου όσο συχνά θέλουν, αν δεν βοηθάς σε κάθε οικογενειακό πρόβλημα ή αν αποφασίσεις να περάσεις τις γιορτές με τον τρόπο που θέλεις εσύ και όχι όπως επιβάλλει η παράδοση. Ακόμη και αν δεν παντρευτείς νωρίς ή δεν κάνεις παιδιά σε μικρή ηλικία, νιώθεις ότι δεν αξίζεις. Οι αποφάσεις σου εδώ καθορίζονται από το τι πρέπει να κάνεις για να μην ακούσεις παράπονα, με αποτέλεσμα να καταπιέζεις τις δικές σου επιθυμίες για να διατηρήσεις την οικογενειακή ισορροπία.
Το ίδιο μοτίβο επαναλαμβάνεται στον φιλικό και κοινωνικό σου κύκλο. Αναρωτήσου μόνο πόσες φορές έχεις πάει σε μια κοινωνική εκδήλωση, σε ένα πάρτι ή για έναν καφέ ενώ ήσουν ράκος από την κούραση. Θα απαντήσεις σίγουρα από μόνος σου πως το έκανες μόνο και μόνο επειδή ένιωθες τύψεις ότι θα απογοητεύσεις τους φίλους σου αν ακυρώσεις. Στις φιλίες σου, συχνά γίνεσαι ο ακροατής των άλλων και σπάνια, ή ακόμη και ποτέ, ζητάς χώρο για τα δικά σου προβλήματα, επειδή σκέφτεσαι ότι οι άλλοι περνάνε χειρότερα και εσύ δεν έχεις δικαίωμα να παραπονιέσαι.
Στις προσωπικές σου σχέσεις με τον σύντροφό σου, η ενοχή μπορεί να γίνει πραγματικά τοξική και επιβλαβής για την ψυχολογία σου. Μπορεί να ανέχεσαι κακές συμπεριφορές, ζήλεια ή συναισθηματική πίεση, επειδή πιστεύεις ότι εσύ φταις που η σχέση δεν πάει καλά. Αν ο σύντροφός σου έχει νεύρα, αναρωτιέσαι αμέσως τι έκανες λάθος. Όταν θέλεις να διεκδικήσεις τον προσωπικό σου χρόνο, το κάνεις με ένα μόνιμο σφίξιμο στο στομάχι, νιώθοντας ότι εγκαταλείπεις τον άνθρωπό σου.
Το να σταματήσεις να νιώθεις ενοχές δεν είναι εύκολο, γιατί είναι ένας μηχανισμός ετών. Είναι όμως εφικτό, αν δουλέψεις συνειδητά. Το πρώτο βήμα είναι να αρχίσεις να αμφισβητείς αυτή την εσωτερική φωνή. Την επόμενη φορά που θα νιώσεις τύψεις, κάνε μια παύση και ρώτα τον εαυτό σου αν έκανες πραγματικά κάτι κακό. Αν η απάντηση είναι όχι, τότε η ενοχή σου δεν έχει λόγο ύπαρξης.
Μάθε να ξεχωρίζεις την υγιή ενοχή από την τοξική. Η υγιής ενοχή εμφανίζεται όταν έχεις κάνει ένα πραγματικό λάθος και σε βοηθάει να ζητήσεις συγγνώμη για να το διορθώσεις. Αντίθετα, η τοξική ενοχή είναι μια τιμωρία επειδή είσαι άνθρωπος, με τις δικές σου ανάγκες, τα δικά σου όρια και τις δικές σου αντοχές.
Το να φροντίζεις τον εαυτό σου, το να ξεκουράζεσαι και το να βάζεις όρια σε όλους τους τομείς δεν σε κάνει κακό ή εγωιστή άνθρωπο, αλλά σε κρατά υγιή. Την επόμενη φορά που θα νιώσεις τύψεις επειδή είπες ένα «όχι» στη δουλειά, στην οικογένεια ή στους φίλους σου, πάρε μια βαθιά ανάσα και εξήγησε στον εαυτό σου πως αξίζεις να κάνεις όσα πραγματικά θέλεις, όταν εσύ θέλεις. Και να θυμάσαι πως αξίζεις την ηρεμία σου και ήρθε η ώρα να τη διεκδικήσεις.
Συντάκτης: Μαριάννα Χατζή
