Βλέπεις μια κατσαρίδα στο μπάνιο. Ανεβαίνεις σε μια καρέκλα, φωνάζεις κάποιον να τη βγάλει έξω και παρακολουθείς τις κινήσεις της σαν να εξαρτάται από αυτές η παγκόσμια ειρήνη. Μέχρι εδώ, μια αρκετά συνηθισμένη σκηνή. Κι εκεί που προσπαθείς να καταλάβεις αν χάθηκε πίσω από το πλυντήριο, έρχεται μια ψυχαναλυτική ερμηνεία να σου πει ότι ίσως πρέπει να εξετάσεις τη σχέση σου με το πeος. Συγγνώμη, μπορούμε να τελειώσουμε πρώτα με το έντομο;
Η συγκεκριμένη σύνδεση κυκλοφορεί σε δημοσίευμα το οποίο παραπέμπει στο podcast «Ανάσα», με επιστημονική επιμέλεια του ψυχολόγου Γιώργου Παπαγεωργίου. Το κείμενο παρουσιάζει μια συμβολική ερμηνεία του φόβου για τις κατσαρίδες, συνδέοντάς τον με τον λεγόμενο «φόβο του πέους» και την αίσθηση ανεξέλεγκτης διείσδυσης. Η ιδέα βασίζεται στην ικανότητα του εντόμου να μπαίνει σε μικρά ανοίγματα και να εμφανίζεται σε χώρους όπου δεν το περιμένεις.
Με αυτή τη λογική, η κατσαρίδα αντιμετωπίζεται ως σύμβολο εισβολής, κάτι που περνά τα όριά σου και εισχωρεί στον προσωπικό σου χώρο. Από εκεί γίνεται το άλμα προς μια πιθανή ασυνείδητη σ#ξουαλική σημασία. Εσύ βλέπεις κεραίες. Η ερμηνεία βλέπει συμβολισμούς. Και η κατσαρίδα συνεχίζει ανενόχλητη προς το σιφόνι.
Πριν, όμως, αρχίσουμε να αναλύουμε την ερωτική μας ζωή με βάση το πόσο δυνατά φωνάξαμε στο μπάνιο, χρειάζεται μια διευκρίνιση: ο «φόβος του πέους» και ο «φθόνος πέους» είναι διαφορετικές έννοιες. Το δημοσίευμα μιλά για φόβο και διείσδυση. Δεν υποστηρίζει ότι όποιος τρομάζει με μια κατσαρίδα ζηλεύει την ανδρική ανατομία.
Να σημειώσουμε ότι δεν υπάρχουν συγκεκριμένες επιστημονικές μελέτες που να τεκμηριώνουν αυτή τη σύνδεση. Παρότι διαπιστώνονται «στατιστικές παρατηρήσεις» και συναισθηματική ή ερωτική ισορροπία, δε δίνονται τα στοιχεία με τα οποία θα μπορούσαμε να ελέγξουμε αυτούς τους ισχυρισμούς.
Η σύγχρονη επιστημονική προσέγγιση των ειδικών φοβιών εξετάζει γενετικούς και περιβαλλοντικούς παράγοντες. Το αμερικανικό Εθνικό Ινστιτούτο Ψυχικής Υγείας αναφέρει, μεταξύ άλλων, προηγούμενες τραυματικές εμπειρίες με ένα συγκεκριμένο αντικείμενο ή κατάσταση, καθώς και οικογενειακό ιστορικό άγχους. Περιγράφει τις φοβίες ως έντονο φόβο ή αποστροφή, δυσανάλογα προς τον πραγματικό κίνδυνο.
Αυτό σημαίνει ότι η αντίδρασή σου χρειάζεται να εξεταστεί μέσα στη δική σου ιστορία και στις συνθήκες όπου εμφανίζεται. Ένα ουρλιαχτό μπροστά σε μια κατσαρίδα δεν αρκεί για να εξαχθεί συμπέρασμα για τη σ#ξουαλικότητά σου, τη σχέση με τη μητέρα σου ή το πόσο ισορροπημένη είναι η ζωή σου. Θα ήταν εξαιρετικά βολικό να λύναμε τόσο σύνθετα ζητήματα με μία ερώτηση: «Πετάχτηκες όταν την είδες;». Η ανθρώπινη ψυχολογία, όμως, απαιτεί περισσότερα στοιχεία.
Ούτε χρειάζεται κάθε φόβος ή αηδία να μετατρέπεται αυτομάτως σε διάγνωση. Άλλο να αναστατώνεσαι επειδή εμφανίστηκε ένα έντομο δίπλα στην οδοντόβουρτσά σου και άλλο να βιώνεις έντονο άγχος και αποφυγή που δυσκολεύουν συστηματικά την καθημερινότητά σου. Η διάκριση έχει σημασία, ειδικά όταν στα social media μια σύντομη ερμηνεία παρουσιάζεται σαν απάντηση για τους πάντες.
Οι συμβολισμοί μπορεί να δημιουργούν ενδιαφέρουσες συζητήσεις. Χρειάζεται, όμως, να ξέρουμε πότε ακούμε μια υπόθεση και πότε μια τεκμηριωμένη εξήγηση. Το ότι μια θεωρία ακούγεται εντυπωσιακή —ή περιλαμβάνει τη λέξη «πέος»— δεν την κάνει περισσότερο αποδεδειγμένη.
Μέχρι να υπάρξουν στοιχεία, λοιπόν, ας αφήσουμε λίγο χώρο και στην απλή περιγραφή της εμπειρίας: ένα απρόσκλητο έντομο εμφανίστηκε μέσα στο σπίτι σου, κινείται γρήγορα και δεν ξέρεις πού θα πάει. Κι αν ανοίξει ξαφνικά τα φτερά του, το μόνο ασφαλές συμπέρασμα για τη στιγμή είναι ότι η κατάσταση μόλις αναβαθμίστηκε.
