Υπάρχει μια αδιανόητη φράση που ακούγεται ακόμη και σήμερα μετά τη γέννηση ενός παιδιού: «Ευτυχώς, ο πατέρας βοηθάει».
Βοηθάει. Σαν η φροντίδα του μωρού να είναι από τη φύση της δουλειά της μητέρας και εκείνος να εμφανίζεται περιστασιακά, με καλή διάθεση, για να της ελαφρύνει λίγο το πρόγραμμα. Αν θέλει. Σαν να μην είναι γονιός, αλλά ένας εξαιρετικά πρόθυμος βοηθός.
Η Σουηδία επέλεξε εδώ και χρόνια να αντιμετωπίσει διαφορετικά την πατρότητα. Όχι ως έναν δευτερεύοντα ρόλο, αλλά ως ισότιμο κομμάτι της ανατροφής ενός παιδιού. Το κράτος δεν περιορίστηκε να ενθαρρύνει τους πατέρες να μένουν περισσότερο στο σπίτι. Τους εξασφάλισε χρόνο που δεν μπορεί να μεταβιβαστεί στη μητέρα. Και αυτό που ακολούθησε έδειξε ότι η πατρική άδεια δεν ωφελεί μόνο τον πατέρα και το παιδί. Μπορεί να προστατεύσει ουσιαστικά και την υγεία της μητέρας.
Οι 90 ημέρες που δε μεταβιβάζονται
Στη Σουηδία, οι γονείς δικαιούνται συνολικά 480 ημέρες αμειβόμενης γονικής άδειας για κάθε παιδί. Εάν υπάρχουν δύο γονείς, καθένας λαμβάνει αρχικά 240 ημέρες. Οι περισσότερες μπορούν να μεταβιβαστούν από τον έναν στον άλλον, όμως 90 ημέρες είναι δεσμευμένες αποκλειστικά για κάθε γονέα.
Πρόκειται για σχεδόν 13 εβδομάδες, οι οποίες συχνά παρουσιάζονται στρογγυλοποιημένες ως 14. Αν ο πατέρας δεν χρησιμοποιήσει τις δικές του ημέρες, αυτές χάνονται. Δεν μπορούν απλώς να προστεθούν στην άδεια της μητέρας.
Για τις 390 από τις συνολικά 480 ημέρες, η αποζημίωση υπολογίζεται βάσει του εισοδήματος του γονέα. Οι δύο γονείς μπορούν επίσης να παραμείνουν ταυτόχρονα στο σπίτι για έως 60 ημέρες κατά τους πρώτους 15 μήνες της ζωής του παιδιού. Σουηδικός Οργανισμός Κοινωνικής Ασφάλισης
Η σημασία της ρύθμισης δεν βρίσκεται μόνο στη διάρκειά της. Βρίσκεται στο μήνυμα που στέλνει: ο χρόνος του πατέρα με το παιδί του δεν είναι προαιρετικός, ούτε εξαρτάται από το αν η μητέρα «χρειάζεται βοήθεια». Είναι δικός του χρόνος ως γονέα.
Τι έδειξε πραγματικά η έρευνα
Μια εικόνα που κυκλοφορεί στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης υποστηρίζει ότι, όταν η Σουηδία έδωσε στους πατέρες 14 εβδομάδες άδειας, η επιλόχεια κατάθλιψη μειώθηκε κατά 25%.
Η πραγματικότητα είναι λίγο πιο σύνθετη, αλλά εξίσου εντυπωσιακή. Οι ερευνήτριες Πέτρα Πέρσον και Μάγια Ρόσιν-Σλέιτερ μελέτησαν μια σουηδική μεταρρύθμιση του 2012, η οποία επέτρεψε στους νέους πατέρες να χρησιμοποιούν με μεγαλύτερη ευελιξία ημέρες αμειβόμενης άδειας και να μένουν στο σπίτι ταυτόχρονα με τη μητέρα κατά την περίοδο μετά τον τοκετό.
Η έρευνα δε μέτρησε μια γενική πτώση 25% στις διαγνώσεις επιλόχειας κατάθλιψης. Διαπίστωσε, όμως, ότι κατά τους πρώτους έξι μήνες μετά τη γέννηση μειώθηκε κατά 26% η πιθανότητα χορήγησης αγχολυτικών φαρμάκων στις μητέρες. Καταγράφηκε επίσης μείωση κατά 14% στις νοσηλείες ή επισκέψεις σε ειδικούς για επιπλοκές που σχετίζονταν με τον τοκετό και κατά 11% στις συνταγές αντιβιοτικών.
Δεν παρατηρήθηκε αντίστοιχη μεταβολή στη χορήγηση αντικαταθλιπτικών ή στις καταγεγραμμένες διαγνώσεις ψυχικής υγείας. Επομένως, το «η επιλόχεια κατάθλιψη μειώθηκε κατά 25%» αποτελεί μια υπεραπλούστευση του ευρήματος για τα αγχολυτικά και όχι την ακριβή διατύπωση της μελέτης.
Το βασικό συμπέρασμα, ωστόσο, δεν αλλάζει: όταν ο πατέρας μπορούσε να ανταποκριθεί άμεσα στις ανάγκες του σπιτιού και να βρίσκεται δίπλα στη μητέρα, οι επιπλοκές στην υγεία της μειώθηκαν. American Economic Association
Η μητέρα δε χρειάζεται έναν περιστασιακό βοηθό
Οι πρώτες εβδομάδες μετά τον τοκετό παρουσιάζονται συχνά σαν μια τρυφερή περίοδος γεμάτη αγκαλιές, φωτογραφίες και μικρά ρουχαλάκια. Είναι όμως και μια περίοδος σωματικής ανάρρωσης, αϋπνίας, ορμονικών μεταβολών, πόνου, άγχους και απόλυτης ανατροπής της καθημερινότητας.
Μια γυναίκα μπορεί να έχει μόλις περάσει έναν δύσκολο φυσιολογικό τοκετό ή μια καισαρική και, ταυτόχρονα, να πρέπει να φροντίζει ένα πλάσμα που την έχει ανάγκη όλο το εικοσιτετράωρο. Να θηλάζει ή να ετοιμάζει γάλα, να ξυπνά συνεχώς, να παρακολουθεί κάθε ανάσα του μωρού και να προσπαθεί να καταλάβει έναν καινούργιο ρόλο, ενώ το σώμα της ακόμη επουλώνεται.
Σε αυτή τη συνθήκη, η παρουσία του πατέρα δεν αποτελεί ευγενική προσφορά. Είναι φροντίδα, πρόληψη και προστασία. Όταν εκείνος μπορεί να μείνει στο σπίτι, δεν αλλάζει απλώς μερικές πάνες. Μπορεί να αναλάβει τα ξενύχτια, τις δουλειές του σπιτιού, τα ραντεβού με τους γιατρούς, τα μεγαλύτερα παιδιά και όλα εκείνα τα αόρατα καθήκοντα που διαφορετικά συσσωρεύονται πάνω σε μία γυναίκα.
Η ισότητα δεν αρχίζει όταν η μητέρα επιστρέψει στη δουλειά
Μιλάμε συχνά για ισότητα στην εργασία, ίσους μισθούς και περισσότερες γυναίκες σε θέσεις ευθύνης. Η ανισότητα, όμως, δεν ξεκινά στο γραφείο. Συχνά ξεκινά μέσα στο μαιευτήριο.
Όταν η μητέρα θεωρείται αυτονόητο ότι θα μείνει στο σπίτι και ο πατέρας αυτονόητο ότι θα επιστρέψει γρήγορα στην εργασία του, η φροντίδα μοιράζεται άνισα από την πρώτη ημέρα. Εκείνη γίνεται ο βασικός γονέας και εκείνος ο άνθρωπος που «βοηθά» όταν επιστρέφει.
Αργότερα, αυτή η αρχική κατανομή μεταφέρεται σε ολόκληρη την οικογενειακή ζωή. Ποιος θα πάρει άδεια όταν αρρωστήσει το παιδί; Ποιος θα μειώσει τις ώρες εργασίας του; Ποιος θα θυμάται τα εμβόλια, τις σχολικές γιορτές και τα ραντεβού; Ποιος θα θεωρηθεί λιγότερο διαθέσιμος στη δουλειά επειδή έγινε γονιός;
Η πατρική άδεια δε λύνει από μόνη της όλες αυτές τις ανισότητες. Δημιουργεί, όμως, μια διαφορετική αφετηρία. Είναι εύκολο να προτρέπουμε τους άνδρες να γίνουν πιο ενεργοί πατέρες. Είναι πολύ δυσκολότερο να το κάνουν όταν η άδεια είναι ελάχιστη, κακοπληρωμένη ή εξαρτάται από την καλή διάθεση του εργοδότη.
Οι κοινωνίες δεν αλλάζουν μόνο επειδή οι άνθρωποι αποφασίζουν ξαφνικά να μοιράζονται δικαιότερα τις ευθύνες. Αλλάζουν όταν οι θεσμοί τούς δίνουν τον χρόνο και την οικονομική ασφάλεια για να το κάνουν. Αυτό κατάλαβε η Σουηδία. Αν θέλεις ο πατέρας να είναι παρών, δεν αρκεί να του πεις ότι πρέπει να δεθεί με το παιδί του. Πρέπει να του εξασφαλίσεις άδεια. Αν θέλεις να προστατεύσεις την ψυχική και σωματική υγεία της μητέρας, δεν αρκεί να της λες να ζητά βοήθεια. Πρέπει να φροντίσεις ώστε να υπάρχει δίπλα της ένας δεύτερος γονέας που δεν κοιτάζει αγχωμένος το ρολόι επειδή αύριο επιστρέφει στη δουλειά.
Το σημαντικότερο εύρημα της σουηδικής εμπειρίας δεν χωρά απαραίτητα σε ένα ποσοστό. Είναι ότι η παρουσία θεραπεύει, η φροντίδα μοιράζεται και ο χρόνος με ένα νεογέννητο δεν είναι χαμένος χρόνος για την οικονομία. Είναι επένδυση στην υγεία μιας μητέρας, στη σχέση ενός πατέρα με το παιδί του και σε μια οικογένεια που δεν ξεκινά τη νέα της ζωή με έναν άνθρωπο να σηκώνει σχεδόν ολόκληρο το βάρος.
