Δύο άλογα έφτασαν την Κυριακή 23 Αυγούστου στη Μονή Μακελλαριάς στα Καλάβρυτα, συνοδευόμενα από τους αναβάτες τους. Μετά τη λιτάνευση της εικόνας της Παναγίας, οδηγήθηκαν μπροστά της και χαμήλωσαν το κεφάλι. Η στιγμή καταγράφηκε σε φωτογραφίες και βίντεο και, μέσα σε λίγες ώρες, είχε αποκτήσει μια πολύ συγκεκριμένη ερμηνεία: τα άλογα «προσκύνησαν».
Δεν αντέδρασαν στην παρουσία των ανθρώπων, στα χαλινάρια ή σε όσα συνέβαιναν γύρω τους. Σύμφωνα με τους τίτλους που συνόδευσαν την εικόνα, ένιωσαν δέος, αναγνώρισαν την ιερότητα της στιγμής και έσκυψαν με ευλάβεια μπροστά στην Παναγία.
Μόνο που όλα αυτά δε βρίσκονται μέσα στη φωτογραφία. Τα προσθέσαμε εμείς. Μια εικόνα μπορεί να δείξει τη στάση του σώματος ενός ζώου. Δεν μπορεί να μας αποκαλύψει τι σκέφτεται, τι αισθάνεται ή αν αντιλαμβάνεται το σύμβολο που βρίσκεται μπροστά του. Παρ’ όλα αυτά, εμείς γεμίσαμε αμέσως τα κενά με τη δική μας πίστη, τη δική μας συγκίνηση και τη δική μας ανάγκη να δούμε κάτι υπερβατικό.
Η ανθρώπινη ανάγκη να εξηγεί τα πάντα
Δεν είναι η πρώτη φορά που αποδίδουμε στα ζώα ανθρώπινες προθέσεις. Λέμε ότι ένας σκύλος «ντρέπεται», ότι μια γάτα «εκδικείται» ή ότι ένα άλογο «προσεύχεται», επειδή ερμηνεύουμε κάθε τους κίνηση μέσα από συναισθήματα και έννοιες που μας είναι οικείες. Στην προκειμένη περίπτωση, το χαμήλωμα του κεφαλιού μετατράπηκε σε θρησκευτική πράξη. Η συμπεριφορά έγινε πίστη και η εικόνα παρουσιάστηκε σχεδόν σαν απόδειξη ότι ακόμη και τα ζώα αναγνωρίζουν το θείο.
Κανείς, φυσικά, δεν μπορεί να γνωρίζει με βεβαιότητα τι αντιλήφθηκαν εκείνη τη στιγμή τα δύο άλογα. Αυτό, όμως, είναι ακριβώς το σημείο. Δε γνωρίζουμε. Επομένως, δεν μπορούμε να παρουσιάζουμε μια προσωπική ή θρησκευτική ερμηνεία σαν αντικειμενικό γεγονός. Η πίστη ενός ανθρώπου μπορεί να του επιτρέπει να βλέπει στη συγκεκριμένη στιγμή κάτι βαθύτερο. Είναι δικαίωμά του. Άλλο, όμως, η προσωπική συγκίνηση και άλλο η βεβαιότητα ότι δύο ζώα συμμετείχαν συνειδητά σε ένα ανθρώπινο τελετουργικό.
Το ζώο που γίνεται σύμβολο
Υπάρχει κάτι ακόμη που περνά σχεδόν απαρατήρητο. Από τη στιγμή που χαρακτηρίσαμε τα άλογα «ευλαβικά», πάψαμε ουσιαστικά να τα κοιτάζουμε ως ζώα. Δεν αναρωτηθήκαμε αν είχαν διανύσει μεγάλη απόσταση, αν ήταν κουρασμένα, αν είχαν νερό ή αν ένιωθαν ασφαλή μέσα στο πλήθος. Δεν γνωρίζουμε αν η στάση τους ήταν αποτέλεσμα εκπαίδευσης, καθοδήγησης ή μιας εντελώς συνηθισμένης κίνησης. Η πραγματική τους κατάσταση δεν είχε ιδιαίτερη σημασία, επειδή η εικόνα είχε ήδη αποκτήσει τον ρόλο που θέλαμε.
Τα άλογα έγιναν το μέσο για να ειπωθεί μια ανθρώπινη ιστορία. Μια ιστορία για πίστη, θαύμα και συγκίνηση, στην οποία τα ίδια συμμετείχαν χωρίς να μπορούν να επιβεβαιώσουν ή να αρνηθούν τίποτα. Δεν υπάρχουν στοιχεία ότι τα συγκεκριμένα ζώα κακοποιήθηκαν ή πιέστηκαν και θα ήταν εξίσου αυθαίρετο να υποστηριχθεί κάτι τέτοιο. Η απουσία στοιχείων, όμως, ισχύει και προς την άλλη κατεύθυνση. Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε ότι «προσκύνησαν», μόνο και μόνο επειδή αυτή είναι η ερμηνεία που μας συγκινεί περισσότερο.
Η επιλεκτική ευαισθησία μας απέναντι στα ζώα
Η ελληνική κοινωνία έχει κατά καιρούς συγκλονιστεί από εικόνες αλόγων και άλλων ιπποειδών που καταρρέουν ενώ εργάζονται, μεταφέρουν τουρίστες ή συμμετέχουν σε έθιμα. Το καλοκαίρι του 2023, ένα άλογο που έσερνε τουριστική άμαξα στην Κέρκυρα έπεσε νεκρό στη μέση του δρόμου. Η νεκροψία απέδωσε τον θάνατό του σε παθολογικά αίτια και δεν εντόπισε ίχνη κακοποίησης. Παρ’ όλα αυτά, η εικόνα ενός ζώου που πεθαίνει ενώ χρησιμοποιείται ως τουριστικό μέσο άνοιξε ξανά τη συζήτηση για τα όρια της αντοχής και της εκμετάλλευσής του.
Εδώ βρίσκεται και η μεγάλη αντίφαση. Όταν ένα άλογο χαμηλώνει το κεφάλι μπροστά σε μια εικόνα, είμαστε πρόθυμοι να του αναγνωρίσουμε πίστη, ψυχή και πνευματικότητα. Όταν το ίδιο ζώο εργάζεται κάτω από τον ήλιο, μεταφέρει βάρος ή εξαντλείται για χάρη ενός εθίμου, συχνά το αντιμετωπίζουμε απλώς ως χρήσιμο εργαλείο.
Του αποδίδουμε εσωτερικό κόσμο όταν αυτό εξυπηρετεί μια όμορφη αφήγηση. Τον ξεχνάμε όταν η αναγνώρισή του θα μας ανάγκαζε να αλλάξουμε τον τρόπο με τον οποίο το χρησιμοποιούμε. Το ζήτημα δεν είναι να χλευάσουμε την πίστη κανενός ούτε να αποδείξουμε ότι τα ζώα δεν μπορούν να αισθανθούν κάτι μπροστά σε μια τελετουργία. Το ζήτημα είναι να αναγνωρίσουμε τα όρια όσων πραγματικά γνωρίζουμε και να σταματήσουμε να μετατρέπουμε κάθε κίνησή τους σε καθρέφτη των δικών μας πεποιθήσεων.
Ίσως, λοιπόν, η ουσιαστική ερώτηση να μην είναι αν τα άλογα τίμησαν την Παναγία. Ίσως θα έπρεπε να αναρωτηθούμε αν εμείς τιμούμε τα άλογα όταν δεν υπάρχουν κάμερες, θρησκευτικές εικόνες και συγκινητικοί τίτλοι. Αν σεβόμαστε την κούρασή τους. Αν προστατεύουμε το σώμα τους. Αν αναγνωρίζουμε τα όριά τους και αν φροντίζουμε να μη γίνονται εργαλεία για τη διασκέδαση, τον τουρισμό, την παράδοση ή την κατασκευή ενός «θαύματος».
