Το αρχικό πείραμα του Στάνφορντ σταμάτησε στις έξι μέρες. Η εκδοχή του Netflix έχει έξι επεισόδια. Αυτή η πληροφορία από μόνη της θα αρκούσε για να ακουστεί ένα «παιδιά, να το ξανασκεφτούμε λίγο;» στη σύσκεψη. Η σειρά, πάντως, γυρίστηκε και βρίσκεται ήδη στην πλατφόρμα από τις 21 Οκτωβρίου, με τίτλο «The New Stanford Prison Experiment».
Η ιδέα είναι η εξής: τριάντα εθελοντές μπαίνουν σε πραγματική φυλακή για μια δοκιμασία σχεδιασμένη να διαρκέσει δύο εβδομάδες και χωρίζονται σε φύλακες και κρατουμένους. Καλούνται να λειτουργήσουν μέσα σε ένα σύστημα εξουσίας, περιορισμών και ιεραρχίας, ενώ οι κάμερες καταγράφουν τις αντιδράσεις τους. Το ερώτημα της παραγωγής είναι αν η εξουσία διαφθείρει. Έχουμε δει άνθρωπο να αποκτά τον έλεγχο του κλιματιστικού στο γραφείο και να μη δέχεται αντιρρήσεις· τη στολή τι τη θέλατε;
Για όποιον χρειάζεται μια υπενθύμιση, το πείραμα του Στάνφορντ πραγματοποιήθηκε το 1971, υπό τον ψυχολόγο Φίλιπ Ζιμπάρντο. Νεαροί άντρες χωρίστηκαν σε φύλακες και κρατουμένους σε μια προσομοιωμένη φυλακή στο πανεπιστήμιο. Η διαδικασία, που προοριζόταν να κρατήσει δύο εβδομάδες, διακόπηκε την έκτη μέρα εξαιτίας της ψυχολογικής κακομεταχείρισης που εκδηλώθηκε. Πρόκειται, δηλαδή, για υλικό που εύλογα θα περίμενες να βρεις σε μια συζήτηση για το πώς προστατεύονται οι συμμετέχοντες στην έρευνα. Τώρα βρίσκεται και στην κατηγορία «Reality TV».
Και η ιστορία έχει ακόμη ένα πρόβλημα: το αρχικό πείραμα αμφισβητείται σοβαρά και ως επιστήμη. Σε έρευνα που δημοσιεύτηκε το 2019 στο American Psychologist, ο Τιμπό Λε Τεξιέ ανέδειξε, μεταξύ άλλων, συγκεκριμένες οδηγίες που είχαν δοθεί στους φύλακες και προβλήματα στη συλλογή των δεδομένων. Επομένως, η διάσημη αφήγηση «βάλαμε απλούς ανθρώπους σε στολές και αποκαλύφθηκε η πραγματική τους φύση» χρειάζεται πολλούς αστερίσκους.
Αυτό κάνει την τηλεοπτική επιστροφή ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα και ιδιαίτερα άβολη. Παίρνεις μια μελέτη που έχει επικριθεί και για τις συνθήκες που δημιούργησε και για τα συμπεράσματά της, τη μεταφέρεις σε περιβάλλον παραγωγής και ζητάς από το κοινό να αναρωτηθεί τι αποκαλύπτει για τον άνθρωπο. Κάπου ανάμεσα στο casting, στις κάμερες και στο μοντάζ, καλό είναι να θυμόμαστε ότι παρακολουθούμε μια τηλεοπτική κατασκευή. Το «κοινωνικό πείραμα» στον τίτλο δεν κάνει αυτομάτως κάθε σκηνή επιστημονικό εύρημα.
Η παραγωγή, βέβαια, έχει απαντήσει στις προφανείς ανησυχίες. Σύμφωνα με όσα αναφέρει η εκτελεστική παραγωγός Τζέιν Λίπσιτς στο Netflix Tudum, προηγήθηκε ψυχολογικός έλεγχος των συμμετεχόντων, υπήρχαν ψυχολόγοι διαθέσιμοι όλο το εικοσιτετράωρο και κάθε άτομο μπορούσε να χρησιμοποιήσει λέξη ασφαλείας για να αποχωρήσει. Τα γυρίσματα έγιναν σε τμήμα εκτός λειτουργίας ενός κέντρου κράτησης στην Τζόρτζια. Η ίδια υποστηρίζει ότι η νέα εκδοχή διαφέρει ουσιαστικά από το αρχικό πείραμα ως προς τους συμμετέχοντες και τα μέτρα προστασίας.
Αυτές οι δικλίδες έχουν σημασία. Παραμένει, όμως, μια δύσκολη σχέση ανάμεσα στην προστασία των ανθρώπων και στην παραγωγή ενός θεάματος που χρειάζεται ένταση για να κρατήσει το ενδιαφέρον μας. Πόση πίεση αρκεί για να έχεις ένα δυνατό επεισόδιο; Πότε αποφασίζεις ότι πρέπει να παρέμβεις; Και ποιος έχει τον τελευταίο λόγο όταν η ευημερία ενός συμμετέχοντα συγκρούεται με αυτό που γράφει καλά στην κάμερα;
Υπάρχει και η πλευρά του θεατή. Οι άνθρωποι που συμμετέχουν γνωρίζουν ότι βρίσκονται σε τηλεοπτική παραγωγή, ενώ εμείς βλέπουμε ένα επιλεγμένο και μονταρισμένο μέρος της εμπειρίας τους. Μπορούμε να σχολιάσουμε όσα παρακολουθούμε, αλλά χρειάζεται προσοχή πριν βγάλουμε συμπεράσματα για το τι θα έκανε «ο καθένας μας» αν του έδιναν εξουσία. Ένα ριάλιτι δεν μπορεί να σηκώσει τόσο βάρος επειδή έχει τη λέξη «Στάνφορντ» στον τίτλο.
Και τέλος, ας μείνει λίγο χώρος για το γεγονός ότι ο εγκλεισμός είναι η πραγματική ζωή ανθρώπων που δεν έχουν λέξη ασφαλείας για να φύγουν. Όταν μετατρέπεται σε τηλεοπτική εμπειρία εθελοντών, αξίζει να αναρωτηθούμε τι μαθαίνουμε τελικά γι’ αυτόν και τι απλώς καταναλώνουμε ως θέαμα.
Οπότε ναι, το πρώτο «δε θα πάει καλά αυτό» βγαίνει σχεδόν μόνο του. Το επόμενο ερώτημα είναι πόσο εύκολα θα πατήσουμε play για να διαπιστώσουμε αν είχαμε δίκιο.
