Η ψυχική υγεία τα τελευταία χρόνια έχει γίνει pop. Ισχυριζόμαστε ότι κάνουμε ή έχουμε δοκιμάσει ψυχοθεραπεία και χειριζόμαστε με όρους ψυχολογίας οτιδήποτε συμβαίνει. Είναι τάση πλέον να συζητάμε, εργαλειοποιώντας και παρερμηνεύοντας επιστημονική ορολογία. Νάρκισσος, τοξικός, γκόστινγκ, γκας λάιτινγκ, όλα μπερδεύονται και υπεραπλουστεύονται, την ώρα που η ίδια η ψυχοθεραπεία και η απενοχοποίησή της είναι απολύτως απαραίτητες. Την ίδια στιγμή, ο εργασιακός εκφοβισμός είναι παρών και κραυγάζει. Είναι ο ελέφαντας στο δωμάτιο και ναι, οφείλουμε να τον απομονώνουμε και να τον αντιμετωπίζουμε με τη σοβαρότητα που του αρμόζει. Ποιες είναι οι μορφές του και πώς απλώνει τα πλοκάμια του (ή την προβοσκίδα του) σε όλα τα εργασιακά περιβάλλοντα, οριζοντίως και καθέτως;
Ενώ το bullying αποτελεί τον γενικό όρο για την παρενόχληση, συμπεριλαμβανομένης και της εργασιακής, στις μέρες μας ακούγεται συχνά κι ο όρος mobbing, ο οποίος συνιστά κατά πολλούς ειδικούς μία πολύ συγκεκριμένη μορφή εργασιακού εκφοβισμού, που μέσω της ψυχικής και ηθικής εξουθένωσης έχει στόχο την παραίτηση ή απόλυση του θύματος.
Στο bullying ο τρόπος εκδήλωσης της πράξης είναι άμεσος, επιθετικός και ηχηρός. Προσβάλλει, μειώνει και απειλεί με σκοπό τον έλεγχο, την επιβολή εξουσίας αλλά και την εκτόνωση πολλές φορές της επιθετικότητας του δράστη. Το mobbing, από την άλλη, είναι πιο έμμεσο και παρασκηνιακό. Ασκείται από έναν ή περισσότερους δράστες κι έχει όχλο (mob αγγλιστί) που παρακολουθεί, επικροτεί ή δεν παίρνει θέση. Αποκλείει το θύμα κοινωνικά κι εργασιακά, υπονομεύει τη δουλειά του, ασκεί ψυχολογική βία και πάντα αποσκοπεί στον εξαναγκασμό σε οικειοθελή ή μη αποχώρηση.
Οι θύτες και στις δύο περιπτώσεις δεν έχουν συγκεκριμένο προφίλ. Συνάδελφοι ή ανώτεροι που αισθάνονται μειονεκτικά, έχουν ανάγκη ελέγχου, εξουσιαστική διάθεση ή πρόθεση μετακύλισης ευθυνών. Επιπλέον, σε κάποιους συναντάται ψυχοπαθολογία, μακιαβελισμός (ο σκοπός μου αγιάζει τα μέσα που χρησιμοποιώ) ή/και έντονα ναρκισσιστικά στοιχεία προσωπικότητας. Μια ανάγκη από αυλικούς, η οποία όταν ματαιώνεται, εκδικείται. Κάθε ένα από τα χαρακτηριστικά προβληματικό. Όλα μαζί ή σε οποιονδήποτε συνδυασμό, συνθέτουν ένα παθογόνο μωσαϊκό. Κι ενώ έρευνες δείχνουν ότι στο bullying ο δράστης μπορεί και να μη συνειδητοποιεί πάντα την πράξη του, στο mobbing πράττει με δόλο.
Τα θύματα προέρχονται συνήθως από ευάλωτες κοινωνικές ομάδες. Εδώ τα στοιχεία σκιαγραφούν πιο ήπιους χαρακτήρες, μετανάστες, γυναίκες περισσότερες από άνδρες, γκέι ή τρανς άτομα. Συνήθως φέρουν ταυτόχρονα και γνωρίσματα που θεωρούνται απειλητικά προς τους θύτες. Τεχνογνωσία, ιδέες, διάθεση για αλλαγή που τρομάζει τα θέσφατα και το κατεστημένο. Τον επικεφαλής και τους συνεργάτες/συναδέλφους (εύστοχη χρήση ονοματολογίας) που νιώθουν απειλή. Αισθάνονται ξάφνου υποδεέστεροι κι απειλούν με τη σειρά τους.
Οι μορφές του εκφοβισμού είναι αρκετές και συνήθως κλιμακούμενες. Ξεκινούν μετριοπαθώς, εν είδει αστεϊσμού, και καταλήγουν σε “στενές επαφές τρίτου τύπου”, χωρίς Σπίλμπεργκ στη σκηνοθεσία και θύτες ανθρωπόμορφα και χωρίς ενσυναίσθηση UFO. Οι επιπτώσεις για το θύμα πολλαπλές. Σωματικές, ψυχολογικές, βιοποριστικές.
Η λεκτική βία, προφορική και γραπτή, είναι η πιο συχνή. Τρομάζει και ελέγχει. Παραδειγματίζει με δημόσια κριτική και το λοιπό πλήθος. Ο θύτης είναι αγενής κι εχθρικός, φωνάζει, ίσως βρίζει. Είναι αλαζονικός και επικριτικός. Ταπεινώνει και ειρωνεύεται.
Η σωματική βία, από την άλλη, είναι σπανιότερη αλλά υπαρκτή. Τρομακτική. Επίθεση, σπρώξιμο, χειρονομίες, φθορά προσωπικών αντικειμένων. Η χειρότερη μορφή της, η σεξουαλική παρενόχληση, που, αν και διώκεται ποινικά, λόγω του ότι συχνά συμβαίνει από πολύ ψηλά ιστάμενα πρόσωπα, καλύπτεται και αποσιωπάται εντός των εταιρειών, με αποτέλεσμα πολλές φορές τη στοχοποίηση τελικά του ίδιου του θύματος. “Του πήραν το βόδι και το τομάρι”, λέει ο σοφός λαός. Εξουσία κι έλεγχος. Υποταγή.
Συγχρόνως, ο κοινωνικός αποκλεισμός και η απομόνωση του στόχου αποτελούν κοινή κι επαναλαμβανόμενη μορφή εκφοβισμού. Πισώπλατος σχολιασμός (το κουτσομπολιό δεν είναι αθώο), διάδοση φημών, αγνόηση της παρουσίας, φωτογραφίες ή μηνύματα του θύματος που ανεβαίνουν στα social media με στόχο τη διαπόμπευση ή τον χλευασμό.
Ένα βήμα παραπέρα, η υπονόμευση της εργασίας. Ανάθεση άδικων, υπερβολικών ή και πέραν της εργασιακής σύμβασης καθηκόντων, απόκρυψη πληροφοριών, ανέφικτες προθεσμίες, εξώθηση σε σφάλματα, αφαίρεση αρμοδιοτήτων με στόχο την ψυχική εξουθένωση, το λάθος και την εξάντληση. Αν στα παραπάνω προσθέσουμε την κατάχρηση εξουσίας, που εμπεριέχει απειλές για απόλυση, υποβιβασμό και συνεχή επιτήρηση με στόχο την πρόκληση ανασφάλειας, αλλά και την προσβολή προσωπικότητας και αξιοπρέπειας, που βάλλει άμεσα ή έμμεσα το φύλο, τη φυλή, την καταγωγή, το χρώμα, τη θρησκεία, την ηλικία ή τον σεξουαλικό προσανατολισμό (ακόμη και τις προσωπικές πεποιθήσεις), έχουμε συμπληρώσει ένα εκφοβιστικό παζλ τουλάχιστον χιλίων κομματιών.
Ένα παιχνίδι παζλ αποτελείται από κομμάτια, με θηλυκές κι αρσενικές πλευρές που κλειδώνουν μεταξύ τους. Από ένα περίγραμμα (πλαίσιο) και μία τελική εικόνα. Έτσι και στο παζλ του εργασιακού εκφοβισμού, τα «κομμάτια» θύτες (κυρίως άνδρες, αλλά και γυναίκες) κουμπώνουν με τα «κομμάτια» θύματα. Δια της βίας. Κι εδώ το παζλ έχει πλαίσιο. Νομοθετικό, ακόμη κι αν δεν εφαρμόζεται, και τελικό συμπέρασμα κι απολογισμό. Εικόνα.
Τι αποκαλύπτεται όταν ολοκληρωθεί η συναρμολόγηση και τι κάνουμε γι’ αυτό;
Συντάκτης: Ιωάννα Σκοτίδα
