Τι σχέση έχει ένας ληστής, δύο λεμόνια και η υπερβολική αυτοπεποίθηση;

Σου έχει τύχει να βρίσκεσαι σε μια παρέα και να υπάρχει αυτός ο ένας άνθρωπος που, για κάποιον λόγο, μιλάει πιο δυνατά από όλους; Δεν εννοώ κάποιον που απλώς έχει εκφραστικό χαρακτήρα ή γελάει με την ψυχή του. Μιλάω για εκείνον που δεν αφήνει εύκολα χώρο στους υπόλοιπους. Που γελάει πιο δυνατά, σχολιάζει πιο δυνατά και μοιάζει να θέλει να είναι συνέχεια στο επίκεντρο.

Και κάπου εκεί πιάνεις τον εαυτό σου να αναρωτιέται: είναι απλώς ο χαρακτήρας του ή μήπως συμβαίνει κάτι περισσότερο;

Προφανώς δεν ισχύει το ίδιο για όλους. Υπάρχουν άνθρωποι που είναι εξωστρεφείς, αυθόρμητοι και γεμάτοι ενέργεια χωρίς να προσπαθούν να αποδείξουν τίποτα. Από την άλλη, όμως, υπάρχουν και στιγμές που η υπερβολή σε βάζει σε σκέψεις.

Ψάχνοντας πάνω σε αυτό, έπεσα πάνω σε μία από τις πιο γνωστές μελέτες της κοινωνικής ψυχολογίας. Και, πίστεψέ με, ξεκινάει με μια ιστορία που δύσκολα πιστεύεις ότι είναι αληθινή.

Η ιστορία με τα λεμόνια που έγινε μάθημα ψυχολογίας

Το 1999 οι κοινωνικοί ψυχολόγοι David Dunning και Justin Kruger δημοσίευσαν μία από τις πιο γνωστές μελέτες της σύγχρονης ψυχολογίας. Η αφορμή ήταν σχεδόν απίστευτη.

Ένας άνδρας, ο McArthur Wheeler, λήστεψε δύο τράπεζες χωρίς να φοράει μάσκα. Και το έκανε αυτό επειδή πίστευε πραγματικά ότι δεν θα φαινόταν στις κάμερες ασφαλείας.

Ο λόγος; Είχε αλείψει το πρόσωπό του με χυμό λεμονιού. Επειδή το λεμόνι χρησιμοποιείται ως «αόρατο μελάνι» που φαίνεται μόνο όταν ζεσταθεί το χαρτί, ο Wheeler κατέληξε στο συμπέρασμα ότι, αν έβαζε λεμόνι στο πρόσωπό του, θα γινόταν… αόρατος και στις κάμερες.

Όταν συνελήφθη, έμεινε ειλικρινά έκπληκτος. Δεν καταλάβαινε πώς τον είχαν αναγνωρίσει.

Η ιστορία αυτή οδήγησε στη μελέτη του γνωστού πλέον φαινομένου Dunning-Kruger. Με πολύ απλά λόγια, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι όταν κάποιος έχει περιορισμένες γνώσεις ή δεξιότητες σε έναν συγκεκριμένο τομέα, είναι πιθανό να υπερεκτιμά τις ικανότητές του. Όχι επειδή προσπαθεί να κοροϊδέψει τους άλλους, αλλά επειδή δυσκολεύεται να αναγνωρίσει τα όρια των γνώσεών του.

Βέβαια, αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε άνθρωπος που μιλάει δυνατά ή δείχνει μεγάλη αυτοπεποίθηση βιώνει το συγκεκριμένο φαινόμενο. Οι άνθρωποι δεν χωράνε τόσο εύκολα σε θεωρίες. Όμως η έρευνα μπορεί να σου θυμίζει κάτι ενδιαφέρον: η σιγουριά που δείχνει κάποιος προς τα έξω δεν συμβαδίζει πάντα με την πραγματική αυτογνωσία.

Υπάρχει όμως και μια ακόμη έννοια που μου έκανε εντύπωση όσο διάβαζα. Οι ψυχολόγοι τη λένε υπεραναπλήρωση.

Με απλά λόγια, είναι η τάση κάποιων ανθρώπων να προσπαθούν να καλύψουν μια ανασφάλεια προβάλλοντας το αντίθετο. Δηλαδή, αντί να δείξουν ότι νιώθουν αμήχανα ή ότι φοβούνται την απόρριψη, μπορεί να προσπαθήσουν να φανούν υπερβολικά σίγουροι, επιτυχημένοι ή κυρίαρχοι.

Σκέψου, για παράδειγμα, μια συνάντηση όπου βρίσκονται άνθρωποι από το παρελθόν σου. Ένας πρώην φίλος, ένας πρώην συνάδελφος ή ακόμη και μια παλιά σχέση. Για κάποιους, τέτοιες συναντήσεις μπορεί να ξυπνήσουν την ανάγκη να αποδείξουν ότι είναι καλά, ότι προχώρησαν ή ότι η ζωή τους πηγαίνει περίφημα.

Και τότε ίσως μιλήσουν λίγο πιο δυνατά. Ίσως γελάσουν λίγο πιο έντονα. Ίσως θελήσουν να τραβήξουν περισσότερη προσοχή απ’ όση χρειάζεται η στιγμή.

Δεν σημαίνει ότι αυτό συμβαίνει πάντα. Ούτε ότι πίσω από κάθε έντονη προσωπικότητα κρύβεται μια ανασφάλεια. Μερικές φορές, όμως, ο θόρυβος μπορεί να λειτουργεί σαν πανοπλία. Το έχεις κάνει, το έχω κάνει ξέρεις πως πάει..

Από την άλλη, αν το σκεφτείς, οι άνθρωποι που νιώθουν πραγματικά ασφαλείς με τον εαυτό τους σπάνια έχουν ανάγκη να αποδείξουν κάτι. Αυτό δεν σημαίνει ότι είναι ήσυχοι ή εσωστρεφείς. Μπορεί να είναι οι πιο κοινωνικοί της παρέας. Η διαφορά είναι ότι δεν χρειάζεται να κερδίσουν κάθε συζήτηση, να έχουν πάντα τον τελευταίο λόγο ή να τραβήξουν όλα τα βλέμματα πάνω τους.

Γιατί άλλο να είσαι απλώς εξωστρεφής και άλλο να νιώθεις ότι πρέπει συνέχεια να αποδείξεις την αξία σου.

Την επόμενη φορά, λοιπόν, που θα βρεθείς δίπλα σε έναν άνθρωπο που κάνει περισσότερο θόρυβο απ’ όσο χρειάζεται, ίσως αξίζει να μην βιαστείς να τον κρίνεις. Μπορεί να είναι απλώς ο χαρακτήρας του. Μπορεί όμως και να κουβαλάει πράγματα που δεν φαίνονται με την πρώτη ματιά.

Και η αλήθεια είναι ότι δεν μπορείς ποτέ να ξέρεις τι συμβαίνει μέσα στον άλλον.

Ίσως, τελικά, αυτό να είναι και το πιο ενδιαφέρον συμπέρασμα. Ότι οι συμπεριφορές που μας εκνευρίζουν περισσότερο πολλές φορές κρύβουν ιστορίες που δεν γνωρίζουμε.

Και ξέρεις ποιο είναι το παράξενο; Πολλές φορές έχουμε μάθει να μπερδεύουμε τον άνθρωπο που ακούγεται περισσότερο με εκείνον που νιώθει πιο σίγουρος για τον εαυτό του. Δεν είναι απαραίτητα έτσι..

Γιατί η πραγματική αυτοπεποίθηση μάλλον δεν χρειάζεται να κάνει φασαρία. Δεν χρειάζεται να είναι η πιο δυνατή φωνή στο τραπέζι ούτε να κερδίζει συνεχώς την προσοχή των άλλων.

Απλώς υπάρχει.