Υπάρχει ταξική ανισότητα στο σινεμά; Το IMAX και οι ταινίες δύο ταχυτήτων

Όταν μια νέα ταινία του Κρίστοφερ Νόλαν γίνεται αντικείμενο συζήτησης, συνήθως το ενδιαφέρον στρέφεται στην ιστορία, τη σκηνοθεσία ή τις ερμηνείες. Αυτή τη φορά, όμως, η συζήτηση ξεκίνησε πριν ακόμη οι περισσότεροι θεατές καθίσουν στις κινηματογραφικές αίθουσες. Αφορμή αποτελεί ο τρόπος με τον οποίο σχεδιάστηκε να προβληθεί η «Οδύσσεια», αναδεικνύοντας παράλληλα έναν ευρύτερο προβληματισμό για την πρόσβαση στην κινηματογραφική εμπειρία.

Σύμφωνα με τις πληροφορίες που έχουν δημοσιευθεί, η ταινία αξιοποιεί την τεχνολογία IMAX 70mm, η οποία προσφέρει σημαντικά μεγαλύτερο κάδρο εικόνας σε σχέση με μια συμβατική ψηφιακή προβολή. Στις ειδικά εξοπλισμένες αίθουσες ο θεατής μπορεί να δει περίπου 40% περισσότερη εικόνα, όπως σχεδιάστηκε από τον δημιουργό, ενώ οι αίθουσες που υποστηρίζουν αυτή τη μορφή προβολής παραμένουν ελάχιστες παγκοσμίως.

Για πολλούς θεατές, λοιπόν, η πλήρης εμπειρία της ταινίας δεν εξαρτάται μόνο από το αν θα αγοράσουν ένα εισιτήριο. Εξαρτάται από το πού ζουν, αν υπάρχει αντίστοιχη αίθουσα στην περιοχή τους και αν μπορούν να καλύψουν το επιπλέον κόστος μιας τέτοιας προβολής.

Με την πρώτη ματιά, η συζήτηση μοιάζει να αφορά αποκλειστικά μια νέα τεχνολογία προβολής. Στην πραγματικότητα, όμως, θέτει ένα ευρύτερο ερώτημα: τι σημαίνει σήμερα να έχει κανείς πραγματική πρόσβαση σε μια κινηματογραφική εμπειρία; Όταν η τεχνολογία εξελίσσεται με τόσο γρήγορους ρυθμούς, δεν αλλάζει μόνο η ποιότητα της εικόνας· αλλάζει και ο τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποι βιώνουν το ίδιο έργο.

Πίσω από αυτή την είδηση, όμως, κρύβεται ένας πολύ ευρύτερος προβληματισμός για το πώς η τεχνολογία αλλάζει όχι μόνο τον κινηματογράφο, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο τον βιώνουμε.

Για δεκαετίες ο κινηματογράφος είχε μια ιδιαιτερότητα. Μπορεί οι αίθουσες να διέφεραν σε μέγεθος ή ποιότητα, όμως όλοι παρακολουθούσαν ουσιαστικά την ίδια ταινία. Σήμερα αυτό αρχίζει να αλλάζει. Η τεχνολογία δημιουργεί νέες δυνατότητες, αλλά ταυτόχρονα δημιουργεί και διαφορετικά επίπεδα εμπειρίας.

Η εξέλιξη αυτή δεν σημαίνει ότι η τεχνολογία δημιουργεί από μόνη της ανισότητες. Αντίθετα, πολλές καινοτομίες βελτίωσαν σημαντικά την εμπειρία των θεατών. Ωστόσο, κάθε τεχνολογικό άλμα συνοδεύεται και από ένα νέο ερώτημα: ποιοι μπορούν πραγματικά να το ακολουθήσουν; Όσο η καλύτερη εμπειρία προϋποθέτει μεγαλύτερο κόστος ή πρόσβαση σε ελάχιστες αίθουσες, τόσο η συζήτηση παύει να είναι αποκλειστικά τεχνολογική και αποκτά κοινωνική διάσταση.

Το ζήτημα δεν είναι αν το IMAX αποτελεί τεχνολογικό επίτευγμα· αυτό είναι δεδομένο. Το πραγματικό ερώτημα είναι αν σταδιακά οδηγούμαστε σε μια πραγματικότητα όπου η πληρέστερη πρόσβαση στην τέχνη εξαρτάται όλο και περισσότερο από οικονομικούς και γεωγραφικούς παράγοντες.

Για τον μέσο θεατή, όλα αυτά ίσως μοιάζουν υπερβολικά. Άλλωστε, η ιστορία μιας ταινίας παραμένει η ίδια, ανεξάρτητα από την αίθουσα στην οποία προβάλλεται. Κι όμως, η κινηματογραφική εμπειρία δεν είναι μόνο η πλοκή. Είναι η εικόνα, ο ήχος, η αίσθηση ότι βλέπεις το έργο όπως το οραματίστηκε ο δημιουργός. Όταν αυτή η εμπειρία δεν είναι εξίσου διαθέσιμη σε όλους, η συζήτηση παύει να αφορά αποκλειστικά την τεχνολογία και αγγίζει την ίδια την πρόσβαση στον πολιτισμό.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η εξέλιξη της τεχνολογίας είναι αρνητική. Αντίθετα, κάθε νέα τεχνολογία έχει τη δυνατότητα να εμπλουτίζει την εμπειρία του θεατή και να διευρύνει τα δημιουργικά εργαλεία των σκηνοθετών. Ωστόσο, κάθε εξέλιξη γεννά και νέα ερωτήματα για το ποιος μπορεί τελικά να την απολαύσει.

Η περίπτωση της “Οδύσσειας” άνοιξε μια ενδιαφέρουσα συζήτηση, όχι επειδή δημιούργησε μια νέα πραγματικότητα, αλλά επειδή έκανε πιο ορατή μια αλλαγή που ίσως είχε ήδη ξεκινήσει. Η ψυχαγωγία, όπως και πολλοί άλλοι τομείς της καθημερινότητας, δεν προσφέρεται πλέον με τον ίδιο τρόπο σε όλους. Η τεχνολογία δημιουργεί σταδιακά διαφορετικά επίπεδα εμπειρίας. Δεν αρκεί πλέον να δεις μια ταινία· αποκτά σημασία και ο τρόπος με τον οποίο θα τη δεις.

Το ενδιαφέρον, όμως, είναι ότι αυτή η αλλαγή δεν αφορά μόνο τον κινηματογράφο. Παρόμοια φαινόμενα εμφανίζονται πλέον σε πολλούς τομείς της ψυχαγωγίας και του πολιτισμού, όπου η τεχνολογία δημιουργεί συνεχώς νέες, πιο εξελιγμένες εμπειρίες. Το ζητούμενο δεν είναι να ανακοπεί αυτή η εξέλιξη, αλλά να διατηρηθεί η ισορροπία ανάμεσα στην καινοτομία και στη δυνατότητα όσο το δυνατόν περισσότερων ανθρώπων να συμμετέχουν σε αυτήν.

Το πραγματικό ερώτημα, τελικά, δεν αφορά μόνο το IMAX ή τον Κρίστοφερ Νόλαν. Αφορά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την πρόσβαση στον πολιτισμό σε μια εποχή όπου η τεχνολογία εξελίσσεται διαρκώς. Αν η εμπειρία της ίδιας ταινίας μπορεί να διαφέρει τόσο έντονα από θεατή σε θεατή, αξίζει να αναρωτηθούμε αν στο μέλλον η πλήρης εμπειρία της τέχνης θα παραμείνει προσβάσιμη σε όλους.