Μπορεί να καταλαβαίνεις ότι κάποιος είναι θυμωμένος από τον τρόπο που αφήνει τα κλειδιά του στο τραπέζι. Μπορεί να αντιλαμβάνεσαι μια αλλαγή στη διάθεση πριν καν ειπωθεί η πρώτη κουβέντα. Κι ενώ αυτό μοιάζει με εξαιρετική ενσυναίσθηση, μερικές φορές είναι κάτι πολύ διαφορετικό.
Υπάρχουν άνθρωποι που μπορούν να καταλάβουν ότι κάτι δεν πάει καλά πριν καν ο άλλος ανοίξει το στόμα του. Θα προσέξουν μια ανεπαίσθητη αλλαγή στον τόνο της φωνής, ένα βλέμμα που κράτησε λίγο παραπάνω, μια απότομη κίνηση ή μια σιωπή που μοιάζει διαφορετική από τις υπόλοιπες. Ξέρουν πότε κάποιος έχει θυμώσει, πότε στενοχωρήθηκε και πότε μια συζήτηση πρόκειται να πάρει άσχημη τροπή. Και συχνά δεν χρειάζονται καν εξηγήσεις.
Αυτή η ικανότητα μπορεί να εκλαμβάνεται ως υψηλή συναισθηματική νοημοσύνη ή ιδιαίτερα ανεπτυγμένη ενσυναίσθηση. Ωστόσο, για ορισμένους ανθρώπους, η εξήγηση μπορεί να βρίσκεται πολύ πιο πίσω, στην παιδική τους ηλικία και συγκεκριμένα στο οικογενειακό περιβάλλον μέσα στο οποίο μεγάλωσαν.
Όταν ένα παιδί μεγαλώνει σε ένα σπίτι όπου οι φωνές, οι καβγάδες και οι απρόβλεπτες αλλαγές στη διάθεση των ενηλίκων αποτελούν συχνό φαινόμενο, μπορεί να μάθει να παρατηρεί διαρκώς το περιβάλλον του. Όχι απαραίτητα επειδή είναι πιο ευαίσθητο από τα άλλα παιδιά, αλλά επειδή χρειάζεται να γνωρίζει τι πρόκειται να συμβεί για να αισθανθεί ασφαλές.
Όταν μαθαίνεις να διαβάζεις ένα δωμάτιο πριν καν μπεις μέσα
Η παιδική ηλικία είναι η περίοδος κατά την οποία διαμορφώνουμε πολλά από τα συναισθηματικά μας αντανακλαστικά. Το οικογενειακό περιβάλλον μάς διδάσκει πώς εκφράζεται ο θυμός, πώς αντιμετωπίζονται οι διαφωνίες και τι σημαίνει να αισθάνεσαι ασφάλεια δίπλα στους ανθρώπους που αγαπάς.
Όταν, όμως, η ατμόσφαιρα στο σπίτι είναι απρόβλεπτη, το παιδί μπορεί να αναπτύξει μια διαρκή επαγρύπνηση. Μαθαίνει να παρατηρεί τις εκφράσεις των γονιών του, να αναγνωρίζει τον εκνευρισμό στη φωνή τους και να προσπαθεί να προβλέψει πότε μπορεί να ξεσπάσει ένας νέος καβγάς.
Μπορεί να καταλάβει από τα βήματα στον διάδρομο αν κάποιος επέστρεψε θυμωμένος, να προσέξει αν μια πόρτα έκλεισε λίγο πιο δυνατά ή να αντιληφθεί ότι πρέπει να αλλάξει συμπεριφορά για να μην προκαλέσει μια έκρηξη.
Αυτό που για ένα άλλο παιδί είναι απλώς μια συνηθισμένη οικογενειακή στιγμή, για εκείνο μπορεί να αποτελεί ένα σύνολο ενδείξεων που πρέπει να αποκωδικοποιήσει.
Στην ψυχολογία, αυτή η κατάσταση συνδέεται με την υπερεπαγρύπνηση (hypervigilance), δηλαδή την αυξημένη και διαρκή επαγρύπνηση απέναντι σε πιθανούς κινδύνους ή απειλές. Το παιδί δεν παρατηρεί απλώς τους άλλους. Προσπαθεί να προβλέψει τις αντιδράσεις τους, ώστε να προστατευτεί από όσα ενδέχεται να ακολουθήσουν.
Είναι ενσυναίσθηση ή ένας μηχανισμός επιβίωσης;
Εδώ βρίσκεται μια σημαντική διαφορά. Η ενσυναίσθηση είναι η ικανότητα να αναγνωρίζουμε και να κατανοούμε τα συναισθήματα των άλλων, χωρίς απαραίτητα να τα βιώνουμε ως δικά μας. Η υπερεπαγρύπνηση, αντίθετα, μπορεί να κάνει κάποιον να παρακολουθεί διαρκώς τη συναισθηματική κατάσταση των γύρω του επειδή φοβάται τις συνέπειες μιας πιθανής αλλαγής στη διάθεσή τους.
Ένας άνθρωπος που μεγάλωσε σε ένα περιβάλλον γεμάτο εντάσεις μπορεί, για παράδειγμα, να αντιλαμβάνεται αμέσως ότι ο σύντροφός του είναι εκνευρισμένος. Αντί όμως να αναρωτηθεί τι συμβαίνει στον άλλον, μπορεί να σκεφτεί αυτομάτως τι έκανε ο ίδιος λάθος, πώς θα τον καθησυχάσει ή τι πρέπει να πει για να μην ακολουθήσει ένας καβγάς.
Έτσι, η συναισθηματική παρατηρητικότητα μπορεί να συνοδεύεται από άγχος, υπερβολική προσαρμοστικότητα και δυσκολία στην έκφραση προσωπικών αναγκών.
Μπορεί να γίνεις ο άνθρωπος που προσπαθεί να διατηρεί την ηρεμία σε κάθε δωμάτιο, που αποφεύγει τις συγκρούσεις και που αισθάνεται υπεύθυνος για τη διάθεση όλων. Μόνο που κανείς δεν μπορεί να είναι διαρκώς ο συναισθηματικός πυροσβέστης των άλλων.
Δεν είναι όλοι οι καβγάδες επιβλαβείς για τα παιδιά
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι γονείς πρέπει να συμφωνούν σε όλα ή να προσπαθούν να κρύβουν κάθε διαφωνία από τα παιδιά τους. Οι συγκρούσεις αποτελούν φυσιολογικό μέρος των ανθρώπινων σχέσεων και μπορούν να λειτουργήσουν ως ευκαιρία συναισθηματικής μάθησης.
Η διαφορά βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο εκφράζονται και, κυρίως, στον τρόπο με τον οποίο επιλύονται.
Όταν ένα παιδί βλέπει δύο ανθρώπους να διαφωνούν χωρίς προσβολές, απειλές και εκφοβισμό, μαθαίνει ότι οι διαφορετικές απόψεις δεν σημαίνουν απαραίτητα ότι μια σχέση κινδυνεύει. Όταν βλέπει έναν γονιό να ζητά συγγνώμη, να αναλαμβάνει την ευθύνη του και να προσπαθεί να διορθώσει μια κατάσταση, καταλαβαίνει ότι ακόμη και οι δύσκολες στιγμές μπορούν να έχουν μια υγιή κατάληξη.
Αντίθετα, όταν οι συγκρούσεις συνοδεύονται από φόβο, ταπείνωση, απειλές ή παρατεταμένη εχθρότητα, το παιδί μπορεί να αρχίσει να αντιλαμβάνεται τις σχέσεις ως ένα περιβάλλον στο οποίο πρέπει να βρίσκεται διαρκώς σε επιφυλακή.
Όταν μεγαλώνεις, αλλά εξακολουθείς να περιμένεις τον επόμενο καβγά
Το δύσκολο είναι ότι αυτές οι αντιδράσεις δεν εξαφανίζονται απαραίτητα όταν το παιδί ενηλικιωθεί και απομακρυνθεί από το οικογενειακό περιβάλλον.
Μπορεί να μεγαλώσεις, να δημιουργήσεις το δικό σου σπίτι και να βρίσκεσαι πλέον σε μια ασφαλή σχέση, αλλά να εξακολουθείς να αγχώνεσαι όταν κάποιος υψώνει λίγο τη φωνή του. Να θεωρείς ότι μια καθυστερημένη απάντηση σημαίνει πως κάτι έχει αλλάξει. Να ζητάς συγγνώμη ακόμη κι όταν δεν έχεις κάνει κάτι κακό ή να προσπαθείς να μαντέψεις τι σκέφτεται ο άλλος προτού καν εκφράσει τη δυσαρέσκειά του.
Μερικές φορές, μάλιστα, η ηρεμία μπορεί να μοιάζει παράξενη. Όταν έχεις συνηθίσει να περιμένεις ότι κάτι θα συμβεί, η απουσία έντασης δεν είναι πάντα εύκολο να αναγνωριστεί ως ασφάλεια.
Αυτό μπορεί να επηρεάσει και τις ερωτικές σχέσεις. Κάποιος μπορεί να δυσκολεύεται να εμπιστευτεί τη σταθερότητα, να ερμηνεύει την απόσταση ως απόρριψη ή να αισθάνεται ότι πρέπει συνεχώς να προσπαθεί για να διατηρήσει την αγάπη και την αποδοχή του συντρόφου του.
Δεν χρειάζεται να είσαι πάντα εκείνος που καταλαβαίνει τους πάντες
Το να μπορείς να αναγνωρίζεις τα συναισθήματα των άλλων είναι μια πολύτιμη ικανότητα. Δεν χρειάζεται, όμως, να συνοδεύεται από τη διαρκή αγωνία να προβλέπεις τις αντιδράσεις τους.
Δεν είναι δική σου ευθύνη να διαχειρίζεσαι τον θυμό όλων, να προλαβαίνεις κάθε διαφωνία ή να εξασφαλίζεις ότι κανείς δεν θα στενοχωρηθεί. Μπορείς να αγαπάς κάποιον χωρίς να αναλαμβάνεις την ευθύνη για κάθε συναίσθημά του. Μπορείς να καταλαβαίνεις ότι ένας άνθρωπος περνάει δύσκολα χωρίς να αισθάνεσαι ότι πρέπει να τον σώσεις.
Και ίσως μία από τις σημαντικότερες συνειδητοποιήσεις της ενήλικης ζωής είναι ότι δεν χρειάζεται να παρατηρείς διαρκώς τους άλλους για να ξέρεις αν είσαι ασφαλής μαζί τους.
Γιατί η πραγματική συναισθηματική ασφάλεια δεν είναι να ξέρεις πότε πρόκειται να ξεσπάσει ο επόμενος καβγάς. Είναι να μπορείς να μην τον περιμένεις.