Υπάρχει μια πολύ ενδιαφέρουσα ανθρώπινη ικανότητα: μπορούμε να βρισκόμαστε στο ίδιο μέρος, την ίδια στιγμή, να παρακολουθούμε ακριβώς το ίδιο περιστατικό και, λίγες ώρες αργότερα, να το περιγράφουμε σαν να συμμετείχαμε σε δύο διαφορετικές παραγωγές.
Ο ένας έζησε μια απλή παρεξήγηση. Ο άλλος μια τεράστια προσβολή. Ο τρίτος, που απλώς βρισκόταν εκεί, δεν κατάλαβε καν ότι συνέβη κάτι αξιοσημείωτο. Και κάπως έτσι γεννιέται το αιώνιο ερώτημα: τελικά, ποιος έχει δίκιο;
Η εύκολη απάντηση είναι ότι κάποιος θυμάται λάθος. Η πιο ενδιαφέρουσα είναι ότι η μνήμη μας δεν λειτουργεί σαν κάμερα ασφαλείας. Δεν καταγράφει τα πάντα με απόλυτη ακρίβεια, για να μπορούμε αργότερα να πατήσουμε αναπαραγωγή και να λύσουμε κάθε διαφωνία. Κρατάει λεπτομέρειες, συναισθήματα, εντυπώσεις και στη συνέχεια προσπαθεί να δημιουργήσει μια ιστορία που να βγάζει νόημα. Κι επειδή ο ανθρώπινος εγκέφαλος αγαπάει τις ιστορίες που βγάζουν νόημα, μερικές φορές συμπληρώνει τα κενά λίγο πιο πρόθυμα απ’ όσο θα έπρεπε.
Ας πάρουμε ένα απλό παράδειγμα: Δύο φίλοι έχουν κανονίσει να συναντηθούν. Ο ένας αργεί είκοσι λεπτά. Για εκείνον είναι μια συνηθισμένη καθυστέρηση. Έπεσε σε κίνηση, δυσκολεύτηκε να παρκάρει, έφτασε. Για τον άλλον, όμως, αυτά τα είκοσι λεπτά μπορεί να σημαίνουν κάτι εντελώς διαφορετικό. Ότι δεν τον υπολογίζουν. Ότι δε σέβονται τον χρόνο του. Ότι για ακόμη μία φορά δεν αποτελεί προτεραιότητα. Το γεγονός είναι ένα: κάποιος άργησε είκοσι λεπτά. Οι ιστορίες που δημιουργήθηκαν γύρω του είναι δύο.
Και εδώ ξεκινάει το ενδιαφέρον. Γιατί συνήθως δεν τσακωνόμαστε μόνο για όσα συνέβησαν. Τσακωνόμαστε για το νόημα που τους δώσαμε.
«Δε με σεβάστηκες.»
«Μα απλώς άργησα.»
«Αυτό ακριβώς είναι το πρόβλημα. Για σένα ήταν απλώς μια καθυστέρηση.»
Και ξαφνικά, μια συζήτηση που ξεκίνησε από ένα ρολόι καταλήγει να εξετάζει ολόκληρη τη σχέση δύο ανθρώπων. Να σημειωθεί ότι το αυτοκίνητο εξακολουθεί να είναι παρκαρισμένο παράνομα και κανείς δεν ασχολείται πλέον με αυτό.
Το πιο παράξενο, όμως, δεν είναι ότι ερμηνεύουμε διαφορετικά τα γεγονότα. Είναι ότι πολλές φορές δυσκολευόμαστε να αναγνωρίσουμε πως πρόκειται για ερμηνείες. Λέμε «ξέρω τι εννοούσες», ενώ στην πραγματικότητα γνωρίζουμε τι καταλάβαμε. Λέμε «ήταν ξεκάθαρο», ενώ μπορεί απλώς να ήταν ξεκάθαρο για εμάς. Λέμε «δεν υπάρχει άλλη εξήγηση», επειδή δεν έχουμε καταφέρει να φανταστούμε κάποια διαφορετική.
Και το γεγονός ότι μια εξήγηση μάς φαίνεται απολύτως λογική δεν σημαίνει αυτομάτως ότι είναι και η σωστή. Αυτό, βέβαια, δε σημαίνει ότι όλες οι εκδοχές μιας ιστορίας είναι εξίσου αληθινές. Αν κάποιος είπε κάτι συγκεκριμένο, το είπε ή δεν το είπε. Αν μια πράξη συνέβη, συνέβη ή δεν συνέβη. Τα γεγονότα δεν αλλάζουν επειδή τα θυμόμαστε διαφορετικά. Αυτό που αλλάζει είναι η πρόσβασή μας σε αυτά, οι λεπτομέρειες που συγκρατήσαμε και κυρίως το νόημα που τους αποδώσαμε. Και υπάρχει τεράστια διαφορά ανάμεσα στο «ένιωσα ότι με κορόιδεψες» και στο «με κορόιδεψες». Το πρώτο περιγράφει ένα συναίσθημα. Το δεύτερο παρουσιάζει ένα συμπέρασμα ως γεγονός. Μπορεί το συναίσθημα να είναι απολύτως πραγματικό, ακόμη κι αν το συμπέρασμα αποδειχθεί λανθασμένο.
Εδώ, λοιπόν, προκύπτει μια δύσκολη ερώτηση: πόσο πρόθυμοι είμαστε να αμφισβητήσουμε μια ιστορία που έχουμε ήδη πιστέψει; Γιατί όσο περισσότερο την επαναλαμβάνουμε μέσα μας, τόσο πιο οικεία γίνεται. Θυμόμαστε εκείνη τη ματιά, εκείνη τη φράση, εκείνη τη σιωπή. Τις συνδέουμε με προηγούμενες εμπειρίες και δημιουργούμε μια εξήγηση που μοιάζει να τακτοποιεί τα πάντα. Και όταν κάποιος μας προτείνει μια διαφορετική εκδοχή, δε μας ζητά απλώς να αλλάξουμε γνώμη για ένα περιστατικό. Μας ζητά να ξαναδούμε ολόκληρη την ιστορία που έχουμε χτίσει γύρω του. Καθόλου εύκολο. Ειδικά όταν έχουμε ήδη αφηγηθεί το περιστατικό σε τέσσερις φίλους, έχουμε λάβει την απαραίτητη επιβεβαίωση και έχουμε βγάλει και το σχετικό συμπέρασμα για την ανθρώπινη φύση.
Τι θα κάνουμε τώρα; Θα συγκαλέσουμε έκτακτη συνεδρίαση για να ανακοινώσουμε ότι ενδέχεται να κάναμε λάθος; Κι όμως, καμιά φορά αυτό ακριβώς χρειάζεται. Όχι να αμφισβητούμε συνεχώς τον εαυτό μας. Ούτε να θεωρούμε ότι κάθε άνθρωπος που διαφωνεί μαζί μας γνωρίζει καλύτερα. Αλλά να αφήνουμε λίγο χώρο ανάμεσα σε αυτό που είδαμε και σε αυτό που πιστεύουμε ότι σημαίνει. Να μπορούμε να ρωτήσουμε «τι εννοούσες;» χωρίς να έχουμε ήδη αποφασίσει ποια απάντηση θα δεχτούμε. Να ακούμε μια εξήγηση όχι μόνο για να εντοπίσουμε τις αντιφάσεις της, αλλά και για να εξετάσουμε αν υπάρχει κάτι που δεν είχαμε σκεφτεί. Και, κυρίως, να θυμόμαστε ότι η βεβαιότητα δεν είναι απόδειξη.
Από την άλλη πλευρά, χρειάζεται να αποδεχτούμε και κάτι εξίσου δύσκολο: δεν μπορούμε πάντα να πείσουμε κάποιον να δει μια ιστορία όπως τη βλέπουμε εμείς. Μπορούμε να εξηγήσουμε, να συζητήσουμε, να παρουσιάσουμε όσα γνωρίζουμε. Δεν μπορούμε όμως να μπούμε στο μυαλό του άλλου και να αλλάξουμε με το ζόρι τον τρόπο με τον οποίο συνδέει τα γεγονότα. Και αυτό δεν αφορά μόνο τις μεγάλες παρεξηγήσεις. Αφορά τις οικογενειακές ιστορίες που κάθε μέλος θυμάται διαφορετικά. Τις φιλίες που τελείωσαν επειδή μια κουβέντα πήρε διαστάσεις που κανείς δεν περίμενε. Τις συζητήσεις στις οποίες κάποιος θυμάται τον τόνο της φωνής και κάποιος άλλος τις ακριβείς λέξεις. Ακόμη και τις όμορφες αναμνήσεις.
Μπορεί δύο άνθρωποι να θυμούνται την ίδια βραδιά με εντελώς διαφορετικό τρόπο. Ο ένας να θυμάται μια αστεία συζήτηση και ο άλλος τη στιγμή που ένιωσε ότι κάποιος τον κατάλαβε πραγματικά. Δεν είναι απαραίτητο να συμφωνούμε για κάθε λεπτομέρεια ώστε μια κοινή εμπειρία να έχει αξία. Το πρόβλημα αρχίζει όταν θεωρούμε ότι η δική μας ανάμνηση είναι η μοναδική εκδοχή που επιτρέπεται να υπάρχει.
Ίσως, τελικά, το πιο σημαντικό δεν είναι να θυμόμαστε όλοι την ίδια ιστορία με τον ίδιο τρόπο. Είναι να μπορούμε να ξεχωρίζουμε όσα γνωρίζουμε από όσα υποθέτουμε. Να μη μετατρέπουμε κάθε φόβο μας σε γεγονός και κάθε προσωπική ερμηνεία σε αδιαμφισβήτητη αλήθεια. Και όταν κάποιος μας πει «δεν έγινε έτσι», να υπάρχει έστω μια μικρή πιθανότητα να τον ακούσουμε.
Γιατί μπορεί να μη συμφωνήσουμε ποτέ. Μπορεί να συνεχίσουμε να θυμόμαστε διαφορετικά την ίδια στιγμή. Αλλά ανάμεσα στο «έτσι το θυμάμαι» και στο «μόνο έτσι θα μπορούσε να έχει συμβεί» υπάρχει μια ολόκληρη συζήτηση που αξίζει να γίνει. Αρκεί να μην έχουμε αποφασίσει το τέλος της πριν καν ξεκινήσει.
Συντάκτης: Βένια Στάικου
