Κανείς δε σου εξηγεί πώς συνεχίζεται η ζωή όταν χάνεις έναν άνθρωπο που αποτελούσε ολόκληρο κόσμο για σένα. Δεν υπάρχει εγχειρίδιο, δεν υπάρχουν οδηγίες χρήσης και, κυρίως, δεν υπάρχει κάποιος να σου πει τι ακριβώς πρέπει να κάνεις το επόμενο πρωί. Γιατί το επόμενο πρωί έρχεται. Είτε είσαι έτοιμος είτε όχι. Το ξυπνητήρι χτυπάει, οι υποχρεώσεις περιμένουν και ο κόσμος εξακολουθεί να κινείται με μια σχεδόν εξοργιστική κανονικότητα. Κι εσύ βρίσκεσαι εκεί, προσπαθώντας να καταλάβεις πώς γίνεται να έχει αλλάξει ολόκληρη η ζωή σου και ταυτόχρονα να μην έχει αλλάξει τίποτα γύρω σου.
Το πένθος είναι μια παράξενη διαδρομή. Όχι επειδή δεν ξέρεις πού οδηγεί, αλλά επειδή δεν ξέρεις ποτέ πώς θα είναι η επόμενη μέρα. Μπορεί να ξυπνήσεις χαμογελώντας, να πιεις τον καφέ σου, να πας στη δουλειά, να γελάσεις με τους φίλους σου. Και ξαφνικά, μια μυρωδιά, ένα τραγούδι, μια συνηθισμένη κουβέντα να σε γυρίσει πίσω. Όχι απαραίτητα σε μια συγκεκριμένη στιγμή. Απλώς σε εκείνο το γνώριμο συναίσθημα της απουσίας.
Και τότε αναρωτιέσαι: τελικά, είμαι δυνατός ή απλώς έχω μάθει να λειτουργώ;
Ίσως η απάντηση να βρίσκεται κάπου ανάμεσα. Γιατί έχουμε μεγαλώσει με μια πολύ συγκεκριμένη αντίληψη για τη δύναμη. Δυνατός είναι εκείνος που αντέχει, που δεν κλαίει μπροστά στους άλλους, που σηκώνεται γρήγορα, που συνεχίζει χωρίς να παραπονιέται. Εκείνος που ακούει το περίφημο «μπράβο σου, είσαι πολύ δυνατός» και χαμογελάει ευγενικά, ενώ μέσα του σκέφτεται πως, αν μπορούσε, θα άφηνε για λίγο κάτω όλο αυτό το βάρος. Αλλά ποιος αποφάσισε ότι η δύναμη πρέπει να μοιάζει με ατσαλάκωτο πουκάμισο;
Μερικές φορές δύναμη είναι να σηκωθείς από το κρεβάτι. Να κάνεις ένα μπάνιο. Να φας κάτι. Να απαντήσεις σε ένα μήνυμα. Να βγεις για έναν περίπατο, παρόλο που θα προτιμούσες να μείνεις κλεισμένος στο σπίτι. Και άλλες φορές δύναμη είναι να παραδεχτείς ότι σήμερα δεν μπορείς να κάνεις τίποτα από αυτά. Το πένθος δεν είναι διαγωνισμός αντοχής. Δεν απονέμονται μετάλλια σε εκείνους που κλαίνε λιγότερο.
Κι όμως, υπάρχει μια σιωπηλή κοινωνική προσδοκία να γινόμαστε καλύτερα όσο περνάει ο καιρός. Στην αρχή όλοι καταλαβαίνουν. Μας αγκαλιάζουν, μας ρωτούν, μας αφήνουν χώρο. Έπειτα περνούν οι μήνες. Οι ερωτήσεις αραιώνουν, η καθημερινότητα επιστρέφει και οι γύρω μας αρχίζουν να θεωρούν πως έχουμε προχωρήσει.
«Σε βλέπω καλύτερα», μας λένε. Και μπορεί πράγματι να είμαστε καλύτερα. Μπορεί να έχουμε ξαναβρεί το γέλιο μας, την όρεξη να ντυθούμε όμορφα, να ταξιδέψουμε, να ερωτευτούμε, να χορέψουμε μέχρι να πονέσουν τα πόδια μας. Μόνο που τίποτα από αυτά δεν σημαίνει ότι σταματήσαμε να πενθούμε.
Η χαρά δεν ακυρώνει τη θλίψη. Όπως και η θλίψη δεν ακυρώνει το δικαίωμά μας στη χαρά. Μπορούμε να γελάμε δυνατά το απόγευμα και να κλαίμε το βράδυ. Να περνάμε υπέροχα με ανθρώπους που αγαπάμε και, επιστρέφοντας σπίτι, να αναζητάμε εκείνον τον έναν άνθρωπο που δεν μπορούμε πια να πάρουμε τηλέφωνο. Να αισθανόμαστε ευγνωμοσύνη για όσα έχουμε και ταυτόχρονα έναν αβάσταχτο πόνο για όσα λείπουν. Δεν είναι αντίφαση. Είναι ανθρώπινο.
Ίσως ένα από τα δυσκολότερα κομμάτια του πένθους να είναι ακριβώς αυτό: να επιτρέψουμε στον εαυτό μας να ζήσει χωρίς να αισθάνεται ότι προδίδει εκείνον που έχασε. Γιατί κάποια στιγμή θα γελάσεις αυθόρμητα. Θα περάσεις μια ολόκληρη μέρα χωρίς να κλάψεις. Θα κάνεις σχέδια για το μέλλον. Και ίσως, για μια στιγμή, νιώσεις ενοχές. Σαν να απομακρύνεσαι από τον άνθρωπό σου όσο πλησιάζεις ξανά τη ζωή.
Μα η αγάπη δε μετριέται με τις ώρες που υποφέρουμε. Δε χρειάζεται να πονάμε ασταμάτητα για να αποδεικνύουμε ότι αγαπήσαμε βαθιά. Υπάρχει, επίσης, κάτι που σπάνια συζητάμε: η μοναξιά του δυνατού ανθρώπου. Εκείνου που όλοι έχουν συνηθίσει να βλέπουν όρθιο. Που απαντά «καλά είμαι» επειδή δεν ξέρει από πού να αρχίσει. Που καθησυχάζει τους άλλους, ακόμη κι όταν ο ίδιος χρειάζεται κάποιον να τον καθησυχάσει.
Και όταν κλείνει η πόρτα του σπιτιού, όταν δε χρειάζεται να εξηγήσει τίποτα σε κανέναν, αφήνεται επιτέλους να κλάψει. Όχι επειδή ξαφνικά έγινε αδύναμος. Αλλά επειδή δε χρειάζεται να είναι δυνατός κάθε δευτερόλεπτο. Ο χρόνος, από την άλλη, έχει έναν περίεργο τρόπο να μετριέται μετά από μια απώλεια. Ένας μήνας, έξι μήνες, ένας χρόνος. Ημερομηνίες που για τους υπόλοιπους είναι απλώς αριθμοί στο ημερολόγιο, αλλά για σένα κουβαλούν μια ολόκληρη ζωή. Και όταν συμπληρώνεται ένας χρόνος, δε σημαίνει ότι ολοκληρώθηκε κάτι. Δεν τελείωσε το πένθος, δεν έκλεισε ένας κύκλος επειδή άλλαξε η ημερομηνία. Απλώς έζησες για πρώτη φορά όλες τις εποχές χωρίς εκείνον τον άνθρωπο. Τα γενέθλια, τις γιορτές, τις μικρές καθημερινές στιγμές. Και κατάφερες να φτάσεις μέχρι εδώ.
Ίσως αυτή να είναι τελικά η δύναμη του ανθρώπου. Όχι η ικανότητά του να ξεχνά, αλλά η δυνατότητά του να κουβαλά όσα δεν θα ξεχάσει ποτέ και να συνεχίζει να δημιουργεί ζωή γύρω τους. Να αγαπά ξανά. Να γελά. Να ονειρεύεται. Να θυμάται. Και να καταλαβαίνει, σιγά σιγά, πως ο άνθρωπος που έχασε δεν υπάρχει μόνο μέσα στην απουσία του. Υπάρχει σε όσα του έμαθε, στις συνήθειες που του άφησε, στις κουβέντες που επαναλαμβάνει χωρίς να το καταλαβαίνει, στον τρόπο που αγαπά τους άλλους.
Γιατί η δύναμη δεν είναι να μάθεις να ζεις σαν να μην πόνεσες ποτέ. Είναι να συνεχίζεις να ζεις, έχοντας αγαπήσει τόσο πολύ, ώστε ένα κομμάτι αυτής της αγάπης να σε συνοδεύει για πάντα.
Συντάκτης: Βένια Στάικου
