Αν υπάρχει ένα νέο που μας έκανε να χαμογελάσουμε σήμερα, είναι αυτό. Όχι επειδή μιλά για κάποια εντυπωσιακή τεχνολογική ανακάλυψη, αλλά επειδή μας υπενθυμίζει κάτι πολύ πιο σημαντικό: πως ακόμη κι όταν ένας άνθρωπος αρχίζει να χάνει τις αναμνήσεις του, δεν χάνει ούτε την προσωπικότητα ούτε την ανάγκη του να ζει με ελευθερία και αξιοπρέπεια.
Στην πόλη Βέσπ, κοντά στο Άμστερνταμ, λειτουργεί το De Hogeweyk, μια ειδικά σχεδιασμένη κοινότητα για ηλικιωμένους που ζουν με σοβαρή άνοια. Το μέρος έγινε ευρύτερα γνωστό ως «χωριό της άνοιας», όμως στην πραγματικότητα πρόκειται για κάτι πολύ πιο ανθρώπινο: ένα διαφορετικό μοντέλο φροντίδας, που προσπαθεί να μοιάζει όσο το δυνατόν λιγότερο με νοσηλευτικό ίδρυμα και όσο το δυνατόν περισσότερο με μια κανονική γειτονιά.
Το De Hogeweyk δεν δημιουργήθηκε πρόσφατα. Άνοιξε στη σημερινή του μορφή το 2009 και έκτοτε έχει εξελιχθεί σε διεθνές πρότυπο για τη φροντίδα ανθρώπων με άνοια. Διαθέτει σπίτια, πλατείες, κήπους, σούπερ μάρκετ, εστιατόριο, καφέ-παμπ, θέατρο, κομμωτήριο, χώρο φυσικοθεραπείας και αίθουσες δραστηριοτήτων. Όλα όσα μπορεί να συναντήσει κάποιος σε μια μικρή ολλανδική γειτονιά υπάρχουν συγκεντρωμένα σε ένα ασφαλές και προσεκτικά σχεδιασμένο περιβάλλον. (De Hogeweyk)
Οι κάτοικοι δεν περνούν τις ημέρες τους κλεισμένοι σε έναν θάλαμο, περιμένοντας το επόμενο γεύμα ή τη χορήγηση της φαρμακευτικής τους αγωγής. Μπορούν να βγουν από το σπίτι, να περπατήσουν στην πλατεία, να καθίσουν για καφέ, να παρακολουθήσουν μια θεατρική παράσταση, να επισκεφθούν το κομμωτήριο ή να ψωνίσουν από το σούπερ μάρκετ. Μπορούν να συμμετέχουν στο μαγείρεμα, να φροντίζουν τον κήπο ή απλώς να απολαμβάνουν μια βόλτα χωρίς να αισθάνονται πως βρίσκονται συνεχώς υπό περιορισμό.
Φυσικά, τίποτα δεν αφήνεται στην τύχη. Η κοινότητα είναι ασφαλής και οι κάτοικοι υποστηρίζονται διαρκώς από εξειδικευμένους επαγγελματίες. Η διαφορά είναι ότι η φροντίδα δεν κυριαρχεί οπτικά σε κάθε στιγμή της ζωής τους. Οι εργαζόμενοι φορούν καθημερινά ρούχα αντί για νοσοκομειακές στολές, ενώ ο ιατρικός εξοπλισμός και οι υποδομές παραμένουν όσο γίνεται διακριτικά στο παρασκήνιο.
Στο κέντρο δεν βρίσκεται η ασθένεια, αλλά ο άνθρωπος.
Τα σπίτια είναι διαμορφωμένα έτσι ώστε να δημιουργούν ένα οικείο περιβάλλον για τους ανθρώπους που ζουν μέσα σε αυτά. Η καθημερινότητα, η διακόσμηση, τα γεύματα και οι δραστηριότητες προσαρμόζονται στις συνήθειες, στις εμπειρίες και στον τρόπο ζωής των κατοίκων. Γιατί ένας άνθρωπος που μπορεί να δυσκολεύεται να θυμηθεί τι συνέβη πριν από λίγες ώρες, μπορεί ακόμη να νιώσει ασφάλεια μέσα σε έναν χώρο που του θυμίζει τη ζωή που γνώριζε.
Και αυτή είναι ίσως η πιο σημαντική φιλοσοφία πίσω από το De Hogeweyk. Οι άνθρωποι με άνοια δεν αντιμετωπίζονται ως ασθενείς που πρέπει απλώς να επιτηρούνται, αλλά ως άνθρωποι που εξακολουθούν να έχουν ανάγκη από επιλογές, κοινωνική επαφή, κίνηση, χαρά και αίσθηση σκοπού. Η διάγνωση δεν ακυρώνει όσα υπήρξαν ούτε αφαιρεί το δικαίωμά τους σε μια ζωή που δεν περιορίζεται σε τέσσερις τοίχους.
Το εγχείρημα έχει προκαλέσει και συζητήσεις γύρω από το εάν ένα τόσο ελεγχόμενο περιβάλλον δημιουργεί μια τεχνητή εκδοχή της πραγματικότητας. Όμως το De Hogeweyk δεν επιχειρεί να κρύψει την άνοια ούτε να προσποιηθεί ότι οι κάτοικοί του δεν χρειάζονται φροντίδα. Επιχειρεί να κάνει τη φροντίδα λιγότερο ιδρυματική και περισσότερο συμβατή με τη ζωή που κάθε άνθρωπος αξίζει να συνεχίσει να έχει.
Γιατί η ασφάλεια δεν χρειάζεται να μοιάζει με φυλακή. Η ιατρική υποστήριξη δεν χρειάζεται να ακυρώνει την ελευθερία. Και η άνοια δεν σημαίνει ότι ένας άνθρωπος παύει να απολαμβάνει έναν καφέ, ένα τραγούδι, μια βόλτα στον ήλιο ή την αίσθηση πως επιστρέφει στο δικό του σπίτι.
Στην Ολλανδία δεν έφτιαξαν απλώς ένα όμορφο χωριό. Έφτιαξαν έναν τόπο που βασίζεται στην ιδέα ότι η φροντίδα δεν είναι μόνο να κρατάς έναν άνθρωπο ασφαλή και ζωντανό. Είναι να του επιτρέπεις, όσο γίνεται, να συνεχίζει πραγματικά να ζει. Κι αν αυτό μας φαίνεται επαναστατικό, ίσως το πρόβλημα δεν βρίσκεται στο ολλανδικό χωριό. Ίσως βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο έχουμε συνηθίσει να αντιμετωπίζουμε τους πιο ευάλωτους ανθρώπους της κοινωνίας μας.
