Έχετε άραγε κάτσει να σκεφτείτε ποτέ πόσα πράγματα από αυτά που κάνουμε σήμερα τα έχουμε μάθει συνειδητά; Ίσως τα περισσότερα από αυτά που μας συντροφεύουν από τη βρεφική και παιδική μας ζωή τα κουβαλάμε και γίνανε κτήμα μας εντελώς ασυνείδητα. Υπάρχουν μέσα μας όλα εκείνα τα οποία δε μας τα εξήγησε ποτέ κανείς και είναι αυτά τα οποία δε διδάσκονται και με λόγια. Τα μάθαμε ζώντας τα. Τα απορροφήσαμε μέσα από βλέμματα, σιωπές, αντιδράσεις ή εντάσεις που δεν κατανομάστηκαν ποτέ.
Ένα λοιπόν από αυτά είναι και ο τρόπος που αγαπάμε. Ή πιο σωστά… το τι νομίζουμε ότι είναι η αγάπη. Γιατί για πολλούς ανθρώπους, η πρώτη επαφή με τη συναισθηματική χειραγώγηση δεν έρχεται μέσα από μια ερωτική σχέση, αλλά πολύ-πολύ νωρίτερα. Έρχεται δηλαδή μέσα από το σπίτι, μέσα από την οικογένεια. Και εδώ ακριβώς αρχίζει ένα δύσκολο αλλά απαραίτητο κομμάτι κατανόησης: η οικογένεια, όσο κι αν τη συνδέουμε με την ασφάλεια, μπορεί -εννοείται χωρίς πρόθεση πολλές φορές- να γίνει το πρώτο πεδίο όπου μαθαίνουμε να μπερδεύουμε την αγάπη με τον έλεγχο.
Ξέρετε, η χειραγώγηση πολλές φορές φοράει τον μανδύα της «αθώας» της έκφανσης. Δεν εμφανίζεται πάντοτε με ένταση ή επιθετικότητα και δεν είναι και πάντοτε κραυγαλέα. Συχνά είναι ήσυχη, σχεδόν αόρατη, θα έλεγε κάποιος. Είναι, ξέρετε, αυτό το «εάν με αγαπούσες, θα το έκανες». Είναι εκείνο το «εγώ έχω κάνει τόσα για σένα». Είναι εκείνη η σιωπή που μοιάζει με τιμωρία και η ενοχή που δημιουργείται όταν πας να τολμήσεις να βάλεις όρια.
Σε ένα παιδί, αυτά δε μεταφράζονται ως «χειραγώγηση», αλλά ως κανόνες βαθιάς αγάπης και νοιαξίματος. Μαθαίνει με αυτόν τον τρόπο ότι για να αγαπηθεί πρέπει να μάθει να προσαρμόζεται, να μη δυσαρεστεί και να είναι ικανό να προβλέπει τις ανάγκες των άλλων, βάζοντας τον εαυτό του λίγο πιο πίσω. Και το πιο σημαντικό; Μαθαίνει – ξέρετε ασυνείδητα, ήσυχα και αόρατα – ότι η αγάπη πάει αγκαζέ με το άγχος.
Η ψυχολογία μάς μιλάει για κάτι που ονομάζεται «επαναληπτικός δεσμός». Την τάση δηλαδή που έχει ένας άνθρωπος να αναπαραγάγει ασυνείδητα τα ίδια μοτίβα σχέσεων που γνώρισε νωρίς στη ζωή του. Όχι όμως επειδή του κάνουν καλό, αλλά απλώς γιατί του είναι οικεία.
Κάπως έτσι, λοιπόν, το παιδί που έμαθε ότι πρέπει να «κερδίζει» την αγάπη, γίνεται ένας ενήλικας που προσπαθεί να αποδείξει την αξία του μέσα στις σχέσεις. Το παιδί που μεγάλωσε με ενοχές, γίνεται ο σύντροφος εκείνος που δυσκολεύεται να πει «όχι». Το παιδί που ένιωσε ότι η αγάπη αποσύρεται όταν δεν είναι «σωστό και καλό», γίνεται ο ενήλικας εκείνος που φοβάται την απόρριψη και κάνει τα πάντα για να την αποφύγει.
Και κάπως έτσι, χωρίς να το καταλάβει, μπαίνει σε σχέσεις που του θυμίζουν κάτι. Όχι απαραίτητα κάτι όμορφο… σίγουρα όμως κάτι γνώριμο. Να σας εκμυστηρευτώ κάτι; Η συναισθηματική χειραγώγηση στις σχέσεις δεν ξεκινάει από το μηδέν, αλλά πατάει πάνω σε ήδη υπάρχουσες πεποιθήσεις. Σε εκείνη τη βαθιά ριζωμένη ιδέα ότι η αγάπη έχει όρους! Ότι πρέπει να είσαι «καλός», «υπομονετικός», «κατανοητικός», «ανεκτικός», «ηθικός», «σωστός», ακόμα κι όταν κάτι μέσα σου φωνάζει ότι εσύ δεν είσαι καλά με όλα αυτά.
Και τότε είναι η στιγμή που αρχίζουν οι συμβιβασμοί. Στην αρχή είναι μικροί και μετά όλο και μεγαλύτεροι. Μέχρι που φτάνεις σε ένα σημείο να μην αναγνωρίζεις πια πού τελειώνεις εσύ και πού αρχίζει ο άλλος. Γιατί η χειραγώγηση δε λειτουργεί με το «σε ελέγχω», αλλά με το «σε κάνω να νιώθεις ότι φταις εσύ». Και αυτό είναι πολύ πιο ύπουλο.
Υπάρχει όμως σε αυτό το σημείο κάτι πολύ ενδιαφέρον. Πριν ακόμα το μυαλό καταλάβει ότι κάτι δεν πάει καλά, το σώμα το έχει ήδη νιώσει πρώτο. Είναι εκείνη η ένταση στο στομάχι ή εκείνη η δυσκολία που σε πιάνει και δεν σε αφήνει να χαλαρώσεις. Είναι η συνεχής εγρήγορση ή εκείνη η ανάγκη να προσέχεις τι θα πεις και πώς θα το πεις.
Να ξέρετε και να είστε βέβαιοι γι’ αυτό, το σώμα δεν μπερδεύεται εύκολα. Αλλά όταν έχεις μάθει από μικρός/ή να αμφισβητείς τα συναισθήματά σου, αρχίζεις να αμφισβητείς και αυτά τα σημάδια. Και εκεί είναι που χάνεις τον εσωτερικό σου οδηγό. Μπορεί, διαβάζοντας όλα αυτά, να αναρωτιέστε εάν αυτός ο φαύλος κύκλος μπορεί να σπάσει εν τέλει… Και θα σας απαντήσω ξεκάθαρα πως ναι, απλώς δεν γίνεται αυτόματα. Δε γίνεται δηλαδή απλώς αλλάζοντας ανθρώπους από δίπλα σας. Γιατί, αν δεν αλλάξει το εσωτερικό μοτίβο, θα βρίσκετε πάντοτε τον ίδιο ρόλο σε διαφορετικό απλώς πρόσωπο.
Η αλλαγή, ξεκινάει από την επίγνωση. Από εκείνη ακριβώς τη στιγμή που σταματάς και λες: «Αυτό που ζω τώρα… μου θυμίζει κάτι». Και αντί να το αγνοήσεις, επιλέγεις να το δεις και να αναρωτηθείς: Πότε ένιωσα πρώτη φορά έτσι; Τι έμαθα τότε για την αγάπη; Και αυτό είναι κάτι που θέλω να συνεχίσω να το πιστεύω;
Ένα σίγουρα από τα πιο δύσκολα κομμάτια αυτής της διαδικασίας είναι να αναγνωρίσεις ότι κάποια πράγματα ξεκίνησαν μέσα από την οικογένεια. Οι περισσότεροι άνθρωποι δεν χειραγωγούν από κακία, αλλά επειδή έτσι έμαθαν να κάνουν κι εκείνοι. Η κατανόηση όμως δε σημαίνει αποδοχή. Μπορείς να καταλάβεις χωρίς να συνεχίσεις να συμμετέχεις σε όλο αυτό. Μπορείς να δεις χωρίς να κατηγορείς, αλλά και παράλληλα χωρίς να αγνοείς τον εαυτό σου.
Και κάπου μέσα σε όλο αυτό, έρχεται ένα σημείο τόσο δα μικρό αλλά και τόσο καθοριστικό. Εκεί που καταλαβαίνεις ότι δεν φταις για όσα έμαθες, αλλά είσαι υπεύθυνος για το τι θα κάνεις με όλα αυτά. Σε εκείνο το σημείο αρχίζει κάτι καινούριο. Αρχίζεις δειλά-δειλά να βάζεις όρια, έστω και λίγο αδέξια στην αρχή. Αρχίζεις να λες «όχι» χωρίς να απολογείσαι υπερβολικά. Αρχίζεις να επιλέγεις πια σχέσεις που δεν σε κάνουν να νιώθεις ότι πρέπει να αποδείξεις την αξία σου.
Και το πιο σημαντικό; Αρχίζεις επιτέλους να μαθαίνεις μια άλλη μορφή αγάπης. Μια αγάπη που δεν βασίζεται στον φόβο. Που δεν σε κάνει να μικραίνεις και που δεν σε βάζει να διαπραγματεύεσαι τον εαυτό σου. Μια αγάπη που δεν χρειάζεται να την κερδίσεις, αλλά απλώς να τη δεχτείς. Ίσως εκεί ακριβώς να βρίσκεται η μεγαλύτερη αλλαγή. Όχι δηλαδή στο να βρεις «τον σωστό άνθρωπο», αλλά στο να σταματήσεις να αναπαράγεις τον παλιό τρόπο αγάπης. Γιατί οι σχέσεις μας δεν ξεκινούν όταν γνωρίζουμε κάποιον, ξεκινούν πολύ νωρίτερα. Και όταν αυτό το καταλάβεις, δεν αλλάζεις απλώς τους άλλους, αλλάζεις ΕΣΕΝΑ. Και μαζί με εσένα… αλλάζει και ό,τι επιλέγεις να κρατήσεις στη ζωή σου.
ΥΓ: Αφιερωμένο στους ανθρώπους που επιλέγουν να γίνονται φως ακόμα κι όταν γύρω τους επικρατεί σκοτάδι. Γιατί αρκεί λίγο χάος… και τα κομμάτια ενώνονται ξανά.
Συντάκτης: Φραγκούλα Χατζηαγόρου
