Δεν είναι πάντα αθώος εκείνος που μένει σιωπηλός
Υπάρχει μια παράξενη ευκολία στο να μη μιλάς. Να βλέπεις, να ακούς, να καταλαβαίνεις και τελικά να επιλέγεις να μη συμμετέχεις. Να απομακρύνεσαι από μια κατάσταση με τη βεβαιότητα πως, αφού δεν έκανες εσύ το κακό, δεν έχεις καμία ευθύνη γι’ αυτό. Είναι μια βολική σκέψη. Σχεδόν καθησυχαστική. Μόνο που η πραγματικότητα δεν είναι πάντα τόσο απλή. Γιατί υπάρχουν στιγμές που η σιωπή δεν αποτελεί ουδετερότητα. Αποτελεί επιλογή. Και κάθε επιλογή, ακόμη κι εκείνη που μοιάζει με απουσία, αφήνει το δικό της αποτύπωμα.
Ζούμε σε μια κοινωνία που συχνά μας διδάσκει να κοιτάζουμε τη δουλειά μας. Να μην ανακατευόμαστε, να μην παίρνουμε θέση, να αποφεύγουμε τις συγκρούσεις. Μεγαλώνουμε ακούγοντας πως τα ξένα προβλήματα δεν πρέπει να γίνονται δικά μας και πως η ηρεμία είναι προτιμότερη από την αντιπαράθεση. Κι έτσι, πολλές φορές, καταλήγουμε να μπερδεύουμε την ωριμότητα με την αδιαφορία και τη διακριτικότητα με την απροθυμία να υπερασπιστούμε αυτό που θεωρούμε σωστό.
Πόσες φορές, άραγε, έχουμε βρεθεί μπροστά σε μια αδικία και επιλέξαμε να στρέψουμε αλλού το βλέμμα;
Ένας συνάδελφος που εξευτελίζεται μπροστά σε άλλους. Ένα παιδί που γίνεται αντικείμενο χλευασμού. Ένας άνθρωπος που δέχεται προσβολές και κανείς δεν αντιδρά. Μια ιστορία που διαστρεβλώνεται από στόμα σε στόμα, μέχρι που το ψέμα αποκτά μεγαλύτερη δύναμη από την αλήθεια. Και κάπου εκεί, ανάμεσα στους πρωταγωνιστές και στους θεατές, στέκονται όσοι ξέρουν, αλλά δε μιλούν.
Δεν είναι απαραίτητα κακοί άνθρωποι. Ίσως φοβούνται. Ίσως δε θέλουν να εκτεθούν. Ίσως σκέφτονται πως η δική τους παρέμβαση δε θα αλλάξει τίποτα. Άλλωστε, είναι πολύ ευκολότερο να εξηγήσεις στον εαυτό σου γιατί δε μίλησες, παρά να αντιμετωπίσεις τις συνέπειες του να έχεις μιλήσει. Κι όμως, υπάρχει μια ερώτηση που αξίζει να μας απασχολεί: αν όλοι επιλέγαμε να μη μιλήσουμε, ποιος θα υπερασπιζόταν εκείνον που αδικείται;
Η ανθρώπινη αξιοπρέπεια δε δοκιμάζεται μόνο στις μεγάλες ιστορικές στιγμές. Δοκιμάζεται καθημερινά, στις μικρές και φαινομενικά ασήμαντες περιστάσεις. Στον τρόπο που μιλάμε για κάποιον όταν απουσιάζει. Στο αν γελάμε με ένα προσβλητικό αστείο επειδή γελούν και οι υπόλοιποι. Στο αν επιτρέπουμε σε έναν ισχυρότερο να ταπεινώνει κάποιον που δεν μπορεί να υπερασπιστεί τον εαυτό του.
Εκεί αποκαλύπτονται συχνά οι πραγματικές μας αξίες. Όχι σε όσα δηλώνουμε δημοσίως, αλλά σε όσα ανεχόμαστε ιδιωτικά.
Είναι εύκολο να μιλάς για δικαιοσύνη όταν δε διακινδυνεύεις τίποτα. Είναι εύκολο να υπερασπίζεσαι την αλήθεια όταν συμφωνούν όλοι μαζί σου. Το δύσκολο αρχίζει όταν η υπεράσπιση του σωστού έχει κάποιο κόστος. Όταν μπορεί να χάσεις τη συμπάθεια ενός ανθρώπου, να δημιουργήσεις μια άβολη κατάσταση ή να βρεθείς απέναντι στην πλειοψηφία.
Τότε η ηθική παύει να είναι μια όμορφη θεωρία και γίνεται προσωπική ευθύνη.
Βέβαια, δεν είναι όλες οι σιωπές ίδιες. Υπάρχουν άνθρωποι που σωπαίνουν επειδή βρίσκονται οι ίδιοι σε κίνδυνο. Άνθρωποι που έχουν μάθει να φοβούνται την αντίδραση των άλλων ή που δε διαθέτουν την ασφάλεια και τη δύναμη να αντισταθούν. Δεν μπορούμε να απαιτούμε από όλους την ίδια στάση, αγνοώντας τις συνθήκες στις οποίες βρίσκονται.
Άλλο όμως η σιωπή που γεννιέται από την ανάγκη προστασίας και άλλο εκείνη που επιλέγεται αποκλειστικά για λόγους ευκολίας. Και ίσως αυτός να είναι ο διαχωρισμός που αποφεύγουμε περισσότερο. Γιατί μας υποχρεώνει να αναγνωρίσουμε πως κάποιες φορές δε σωπάσαμε επειδή δεν μπορούσαμε, αλλά επειδή δε θέλαμε να χαλάσουμε την ησυχία μας.
Το παράδοξο είναι πως όλοι επιθυμούμε να υπάρχουν γύρω μας άνθρωποι με θάρρος. Άνθρωποι που θα μας υπερασπιστούν όταν κάποιος μας αδικήσει, που θα διορθώσουν ένα ψέμα εις βάρος μας, που θα πουν την αλήθεια ακόμη κι όταν εμείς δεν είμαστε παρόντες για να την ακούσουμε. Θέλουμε φίλους με αρχές, συνεργάτες με εντιμότητα, ανθρώπους που δε θα μας εγκαταλείψουν μπροστά στο άδικο.
Πόσο συχνά, όμως, αναρωτιόμαστε αν είμαστε κι εμείς αυτοί οι άνθρωποι για τους άλλους; Ίσως η απάντηση να μη βρίσκεται σε κάποια εντυπωσιακή πράξη γενναιότητας. Ίσως να βρίσκεται σε μια απλή φράση.
«Αυτό που λες δεν είναι σωστό».
«Δεν ήταν έτσι τα πράγματα».
«Δε μου αρέσει ο τρόπος που του μιλάς».
Λίγες λέξεις, ειπωμένες την κατάλληλη στιγμή, μπορούν να διακόψουν μια αδικία που όλοι οι υπόλοιποι είχαν αρχίσει να αντιμετωπίζουν ως φυσιολογική. Δε χρειάζονται πάντα φωνές, αντιπαραθέσεις ή δημόσιες συγκρούσεις. Μερικές φορές αρκεί να μη συμφωνήσεις σιωπηλά. Να αρνηθείς να γίνεις μέρος μιας συμπεριφοράς που πληγώνει. Να σταθείς δίπλα σε έναν άνθρωπο όταν οι υπόλοιποι απομακρύνονται.
Και αν η δημόσια παρέμβαση δεν είναι ασφαλής, υπάρχουν κι άλλοι τρόποι. Μια ιδιωτική κουβέντα, μια προσφορά βοήθειας, μια αναφορά σε κάποιον που μπορεί πραγματικά να προστατεύσει. Το ουσιαστικό δεν είναι να αποδείξουμε πως είμαστε γενναίοι. Είναι να μη χρησιμοποιούμε την ουδετερότητα ως μόνιμη δικαιολογία για την απουσία μας.
Γιατί η κοινωνία δε διαμορφώνεται μόνο από εκείνους που κάνουν το άδικο. Διαμορφώνεται και από τα όρια που οι υπόλοιποι επιλέγουμε να θέτουμε ή να μη θέτουμε. Δεν μπορούμε να διορθώσουμε κάθε αδικία. Δεν μπορούμε να σώσουμε κάθε άνθρωπο ούτε να πάρουμε θέση σε κάθε σύγκρουση. Μπορούμε, όμως, να αποφασίσουμε τι είδους παρουσία θέλουμε να έχουμε στον κόσμο.
Και ίσως, τελικά, ο χαρακτήρας μας να μην αποκαλύπτεται μόνο από το κακό που δεν κάναμε, αλλά και από το καλό που μπορούσαμε να κάνουμε και επιλέξαμε να προσπεράσουμε. Γιατί το να μη γίνεις εσύ η αιτία μιας πληγής είναι σημαντικό. Το να μη μείνεις αδιάφορος όταν βλέπεις κάποιον άλλον να πληγώνεται, είναι εξίσου σημαντικό.
Συντάκτης: Βένια Στάικου
