Φύσει λάτρης των λέξεων και της ετυμολογίας, συνηθίζω σχεδόν σε κάθε καινούργια λέξη που ακούω, να μαντεύω το νόημά της από τις λέξεις από τις οποίες προέρχεται. Όταν πριν λίγο καιρό άκουσα τη λέξη αποπροσωποποίηση, στάθηκα για λίγο στην πρόθεση από, μια πρόθεση που συνδέεται με την απομάκρυνση (ή και την προέλευση) από ένα μέρος, την αποχώρηση από κάπου, τον χωρισμό ή την αφαίρεση. Καλά, σκέφτηκα, είναι δυνατόν κάποιος να απομακρυνθεί από το πρόσωπό του; Από τον ίδιο του τον εαυτό; Από την προσωπικότητα και την ίδια τη φύση της ύπαρξής του;
Όπως μπορεί να υποθέσει κάποιος, ο όρος αποπροσωποποίηση σχετίζεται στενά με την ψυχολογία και την ψυχική υγεία ενός ατόμου, την ψυχική ισορροπία που το καθιστά υγιές και σταθερό. Δεν είναι κάτι που παρατηρείται πολύ συχνά, όπως την κατάθλιψη ή την αγχώδη διαταραχή, αλλά επηρεάζει με εμφανή τρόπο την καθημερινότητα του ατόμου και είναι συχνά μια βαθιά επώδυνη εμπειρία.
Εμπίπτει στην κατηγορία των διαταραχών αλλά διαφέρει σημαντικά σε βασικά σημεία. Επιδρά όχι μόνο στη συμπεριφορά αλλά και στη μνήμη, την αντίληψη και την γενικότερη επαφή του ατόμου με το περιβάλλον γύρω του. Αλλάζει, δηλαδή, μεταβάλλεται η επίγνωση που έχει το άτομο για τον εαυτό του, πρωτίστως, και για τους γύρω του, δευτερευόντως.
Η κυριότερη αίσθηση σε κάποιον είναι η αποκοπή από τον ίδιο του τον εαυτό, είναι λες και παρακολουθεί τη ζωή του να κυλά και να συμβαίνει έξω και μακριά από τον ίδιο. Σαν να μην τον αφορά αυτό που γίνεται ή ακόμα κι αν τον αφορά, δεν έχει τη δύναμη να το αλλάξει.
Σε πολλούς ένα τέτοιο επεισόδιο μοιάζει με μούδιασμα. Σωματικό και ψυχικό. Τα λόγια τους βγαίνουν από το στόμα χωρίς έλεγχο, υπάρχει μικρή απώλεια μνήμης και απουσία οποιασδήποτε φυσικής ανάγκης, πείνας, δίψας, νύστας. Επικρατεί μια ομίχλη, μια αχλή του μυαλού που οδηγεί σε ασάφεια και σύγχυση.
Είναι, λοιπόν, η αποπροσωποποίηση η λύση, η άμυνα του οργανισμού απέναντι στο άγχος ή είναι η χαμένη ταυτότητα που αναζητά εναγωνίως να «βρεθεί»;
Η απάντηση δεν είναι ούτε απλή ούτε μονοδιάστατη. Σε μια πρώτη ανάγνωση, και όπως όλες οι διαταραχές, έχει άμεση και στενή σχέση με το έντονο άγχος, ένα συναίσθημα που ίσως φέρει κρίσεις πανικού, θόλωμα του εγκεφάλου και άλλα σωματικά συμπτώματα. Σε περίπτωση που το άγχος ξεπεράσει το «φυσιολογικό», το ανεκτό όριο, το μυαλό μπαίνει σε μια διαδικασία άμυνας. Αναπτύσσει μηχανισμό για να μπορέσει να «επιβιώσει». Βγαίνει από την «πρίζα», «αποσυνδέεται» για να μειώσει την ένταση του συναισθήματος. Δεν είναι μια υγιής λύση ή κάτι που μπορεί να λειτουργήσει μακροπρόθεσμα, βέβαια. Διότι, ναι μεν ελαττώνει την ποσότητα αλλά και την ένταση του άγχους, αλλά το πρόβλημα δεν επιλύεται. Η ρίζα που το προκαλεί είναι εκεί, δεν έχει ξεριζωθεί και ανά πάσα στιγμή μπορεί να θεριέψει και να επανέλθει, δυστυχώς, δριμύτερη.
Ξεκάθαρα δεν είναι θεραπεία του άγχους, αλλά μια ενστικτώδης αντίδραση του οργανισμού για να επιβιώσει. Ίσως, βέβαια, το άτομο να νιώσει ότι με την αποπροσωποποίηση χάνει τον εαυτό του, αλλά δεν ισχύει ακριβώς έτσι. Εκείνο που σίγουρα συνεπάγεται είναι τη διατάραξη της σύνδεσης που έχει το κάθε άτομο με τον εαυτό του. Κατακλύζεται από αρνητικά συναισθήματα και αυτό που τούς αγχώνει ακόμα περισσότερο είναι η άγνοια και του τι το προκαλεί και του πότε θα επανέλθει.
Είναι σαν να είναι σε ένα κυκλώνα, ένα συνεχή κύκλο άγχους, ένα βασανιστικό φαύλο κύκλο. Το άτομο βιώνει άγχος, νιώθει μια τρομερή αποσύνδεση από τον εαυτό του, μπερδεύει άτομα, μέρη, γεγονότα και καταστάσεις, αγχώνεται ακόμα περισσότερο και τα αρνητικά συναισθήματα επιτείνονται.
Η αποπροσωποποίηση δεν είναι απλώς η φράση που λέμε και ακούμε «είναι στον κόσμο του», «είναι εντελώς χαμένος» και άλλες παρόμοιες. Είναι κάτι επαναλαμβανόμενο σε σταθερή βάση, ένα επεισόδιο που δυσχεραίνει την καθημερινότητα των παθόντων. Και, όπως κάθε πάθηση που γίνεται εμπόδιο σε μια υγιή ζωή, χρήζει άμεσης αντιμετώπισης και θεραπείας. Γιατί η ψυχική υγεία καθορίζει πολύ περισσότερα από αυτό που νομίζουμε.
Φωτογραφία από την παράσταση “Στον κύριο Τζέι”.
Σύλληψη/Σκηνοθεσία: Αρετή Μακρολειβαδίτη
Ερμηνεία: Λένια Κοκκίνου
Φωτογραφία: Αναστασία Ζησοπούλου
Παραγωγή: θέατρο εΦ.
Συντάκτης: Χριστιάνα Δεμέναγα
