Κάθε μέρα, γυναίκες αγωνίζονται για τα δικαιώματά τους. Δικαιώματα που, ενώ φαινομενικά προστατεύονται από τον νόμο, στην πράξη δεν είναι πάντα εξασφαλισμένα. Ίσες επαγγελματικές και οικονομικές ευκαιρίες. Ίση πρόσβαση στην πολιτική. Ίση φωνή.
Το σημερινό άρθρο, όμως, δεν έχει ως στόχο να μιλήσει για όλα όσα πρέπει ακόμη να αλλάξουν ή για όσα χρειάζεται να διορθώσει η κοινωνία μας. Είναι ένας φόρος τιμής στις αδελφές μας που πάλεψαν, που διεκδίκησαν, που άλλαξαν προς το καλύτερο την πραγματικότητα που οι ίδιες βίωσαν και που, με τους αγώνες τους, άνοιξαν τον δρόμο για εμάς. Δεν είναι ένα άρθρο που σου λέει να επαναπαυτείς στα δικαιώματα που έχεις σήμερα. Είναι ένα άρθρο που θέλει να σου θυμίσει πως, αν εκείνες μπόρεσαν να αλλάξουν τον κόσμο τους, μπορούμε κι εμείς να αλλάξουμε τον δικό μας.
Γι’ αυτό, θα γυρίσουμε πίσω στον χρόνο. Θα δούμε τι δεν μπορούσαν να κάνουν οι γυναίκες στην Ελλάδα, τι χρειάστηκε να διεκδικήσουν και ποιες γυναίκες τόλμησαν να αμφισβητήσουν όσα η εποχή τους θεωρούσε δεδομένα. Γιατί πίσω από κάθε δικαίωμα που σήμερα θεωρούμε αυτονόητο υπάρχει ένας αγώνας που κάποτε δεν ήταν καθόλου αυτονόητο ότι θα κερδηθεί.
Η εκπαίδευση και η πρόσβαση σε αυτή δεν ήταν πάντα εύκολες. Μόλις στα τέλη του 19ου αιώνα καταγράφηκε η πρώτη γυναίκα φοιτήτρια σε πανεπιστήμιο της Ελλάδας. Όμως, η διάκριση δεν έληξε εκεί. Ακόμα και τον προηγούμενο αιώνα, η μόρφωση στις γυναίκες θεωρούνταν προνόμιο ή πολυτέλεια και καθόλου απαραίτητη. Θυμάμαι ακόμα τη γιαγιά μου να λέει ότι ο πατέρας της πίστευε πως ήταν άσκοπο να πάει γυμνάσιο και δεν της το επέτρεψε καν. Η δική της επιθυμία δεν ήταν αρκετή για να καθορίσει το μέλλον της. Η απόφαση είχε ήδη ληφθεί για εκείνη. Και η ιστορία της δεν ήταν η μοναδική. Ιδιαίτερα σε επαρχιακές και αγροτικές περιοχές, όπου οι οικονομικές δυσκολίες, οι παραδοσιακές αντιλήψεις και οι ανάγκες της οικογένειας μπορούσαν να περιορίσουν ακόμη περισσότερο τις επιλογές ενός κοριτσιού, πολλές γυναίκες στερήθηκαν τη δυνατότητα να συνεχίσουν το σχολείο.
Για πολλά χρόνια, οι γυναίκες δεν είχαν την ίδια πολιτική φωνή με τους άνδρες. Το 1930 απέκτησαν στην Ελλάδα το δικαίωμα ψήφου στις δημοτικές εκλογές, αλλά μόνο υπό περιορισμούς ηλικίας και μόρφωσης. Το 1952 κατοχυρώθηκε η πλήρης πολιτική τους ισότητα, ενώ το 1953 η Ελένη Σκούρα έγινε η πρώτη Ελληνίδα βουλευτής. Οι Ελληνίδες συμμετείχαν για πρώτη φορά σε βουλευτικές εκλογές σε ολόκληρη τη χώρα το 1956.
Σήμερα, η ψήφος και η δυνατότητα μιας γυναίκας να διεκδικήσει δημόσιο αξίωμα θεωρούνται αυτονόητα δικαιώματα. Όμως, οι γυναίκες που άνοιξαν αυτόν τον δρόμο χρειάστηκε πρώτα να διεκδικήσουν κάτι που για τους άνδρες ήταν δεδομένο: να έχουν λόγο στις αποφάσεις που καθορίζουν τη ζωή όλων μας.
Για δεκαετίες, ο νόμος αντιμετώπιζε τον άνδρα ως κεφαλή της οικογένειας. Η γυναίκα αναμενόταν να ακολουθεί τον σύζυγό της και να αναλαμβάνει τον ρόλο που της όριζε η κοινωνία. Το 1983, με την αλλαγή του οικογενειακού δικαίου, θεσπίστηκε η ισότητα των συζύγων και καταργήθηκε η προίκα ως νομικός θεσμός. Ήταν ένα σημαντικό βήμα προς την ανεξαρτησία της γυναίκας μέσα στον γάμο. Γιατί η αγάπη και η οικογένεια δεν θα έπρεπε ποτέ να σημαίνουν ότι κάποιος άλλος αποφασίζει για τη ζωή σου. Όσο και αν υπάρχουν άτομα τα οποία αγνοούν αυτήν την παράμετρο.
Επίσης, το 1983 σταμάτησε η κάθε σύζυγος να είναι περιουσιακό στοιχείο. Ή μάλλον να έχει αξία βάσει αυτών. Τι εννοώ; Μέχρι τότε έπρεπε να έχει προίκα για να παντρευτεί. Όπου τα υπάρχοντα ανήκαν στον άντρα της με κανονικό συμβόλαιο. Σήμερα, η ιδέα ότι μια γυναίκα πρέπει να συνοδεύεται από περιουσία για να παντρευτεί μπορεί να μας φαίνεται μακρινή. Για τις γυναίκες, όμως, προηγούμενων γενεών, ήταν μέρος μιας πραγματικότητας που συνέδεε τον γάμο με οικονομικές υποχρεώσεις και κοινωνικές προσδοκίες. Η κατάργηση της προίκας ήταν ένα σημαντικό βήμα προς μια διαφορετική αντίληψη: ο γάμος δεν πρέπει να αποτελεί οικονομική συναλλαγή, αλλά ένωση δύο ανθρώπων με ίσα δικαιώματα.
Επίσης, το δικαίωμα για το οποίο ακόμα και τώρα έρχεται στο προσκήνιο συζήτηση για το αν πρέπει να ισχύει ή όχι είναι το δικαίωμα στην άμβλωση, που έχει θεσπιστεί από το 1986. Ήταν μια σημαντική αλλαγή για το δικαίωμα των γυναικών να αποφασίζουν για το σώμα τους και το μέλλον τους. Γιατί η μητρότητα δεν θα έπρεπε να είναι αποτέλεσμα εξαναγκασμού, αλλά μια απόφαση που λαμβάνεται με ελευθερία, ενημέρωση και ευθύνη.
Το 2005 (δεν είναι και τόσο μακρινό αυτό) τροποποιήθηκε εκ νέου το άρθρο στο Σύνταγμα περί αυτοδιάθεσης των ασθενών. Τι σχέση έχει αυτό με τις γυναίκες; Μέχρι τότε έπρεπε για κάποια χειρουργεία να υπογράψει ο σύζυγος ή ο πατέρας, και ας ήταν σε κατάσταση η ασθενής που μπορούσε να συναινέσει. Μέσα σε αυτήν την επέμβαση ήταν και η επισιοτομή (το «ράψιμο» για στείρωση μετά από μία καισαρική γέννα).
Για εκείνες που δεν είχαν επιλογή
Κάθε φορά που μια γυναίκα ψηφίζει, σπουδάζει, εργάζεται, αποφασίζει για το σώμα της ή επιλέγει τη ζωή που θέλει να ζήσει, κάνει κάτι που για κάποια γυναίκα πριν από εκείνη ήταν ένα άπιαστο όνειρο. Ίσως η γιαγιά μας να μην μπόρεσε να τελειώσει το σχολείο. Ίσως η προγιαγιά μας να μην είχε ποτέ την ευκαιρία να επιλέξει το μέλλον της. Ίσως κάποια γυναίκα, κάπου στον κόσμο, να αγωνίστηκε για ένα δικαίωμα που σήμερα εμείς θεωρούμε αυτονόητο, χωρίς να μάθει ποτέ πόσες ζωές θα άλλαζε η δική της προσπάθεια.
Δε γνωρίζουμε όλα τα ονόματά τους. Δεν θα διαβάσουμε ποτέ όλες τις ιστορίες τους. Όμως, ζούμε μέσα σε έναν κόσμο που εκείνες βοήθησαν να αλλάξει. Και δεν τους χρωστάμε μόνο ευγνωμοσύνη. Τους χρωστάμε να μη θεωρήσουμε τους αγώνες τους μάταιους. Να μη δεχτούμε ως φυσιολογικό αυτό που είναι άδικο. Να μη σιωπήσουμε επειδή κάποιος μας είπε ότι έτσι ήταν πάντα τα πράγματα.
Γιατί η ισότητα δεν κατακτήθηκε για να σταματήσουμε να αγωνιζόμαστε. Κατακτήθηκε για να μπορούμε να συνεχίσουμε από εκεί που αναγκάστηκαν να σταματήσουν εκείνες. Για τις γυναίκες που δεν είχαν επιλογή. Για εκείνες που πάλεψαν για να αποκτήσουμε εμείς. Και για τις γυναίκες που έρχονται, ώστε να μη χρειαστεί να παλέψουν ξανά για τα ίδια αυτονόητα.
Αυτό είναι το δικό μας ευχαριστώ. Και η δική μας υπόσχεση.
Συντάκτης: Βαλάντου Σαρρή
