H "ασέβεια" του Νόλαν στο ομηρικό κείμενο ήταν τελικά ένας μεγάλος φόρος τιμής

Όταν γυρίζεις από την προβολή μιας ταινίας και πιάνεις αμέσως το πληκτρολόγιο, κάτι έχει πάει πολύ καλά. Η Οδύσσεια του Νόλαν για τους λάτρεις του Ομήρου δεν είναι απλώς μια ταινία. Είναι εμπειρία με όλη τη σημασία της λέξης. Ο άνθρωπος δεν αναπαρέστησε απλώς το ομηρικό έπος, το ΕΡΜΗΝΕΥΣΕ, έκανε κυριολεκτικά πρόσληψη του λογοτεχνικού έργου. Με την ταινία του είναι σαν να μας είπε «Ωραίος ο Κύκλωπας, ωραίος ο Δούρειος Ίππος, πάμε λίγο παρακάτω, όμως;»

Ο Νόλαν πήρε το ομηρικό κείμενο και κοινώς «του άλλαξε τα φώτα». Δεν τον ενδιέφερε να είναι πιστός στα γεγονότα – αλήθεια ποια γεγονότα; Μιλάμε για ΜΥΘΟΛΟΓΙΑ. Η μυθολογία δεν είναι ιστορία, δεν υπάρχει αλήθεια και ψεύδος. Υπάρχουν μόνο κοινωνίες που στήνουν οικοδομήματα από υποτιθέμενες ιστορίες του παρελθόντος για να εξηγήσουν το παρόν τους, για να ερμηνεύσουν τον κόσμο και να βρουν κοινά μοτίβα στην πορεία τους στον χρόνο. Η μυθολογία, ανέκαθεν, υπήρξε όπλο της επιστήμης της ανθρωπολογίας και αυτό μας το απέδειξε ο Νόλαν με τον πιο παραστατικό τρόπο.

Έβγαλε τελείως το θεϊκό – και με κάποιες εξαιρέσεις και το υπερφυσικό – στοιχείο από την ταινία του. Ανέδειξε όλα εκείνα τα στοιχεία των ομηρικών επών που διδάσκουμε στα σχολεία με τρόπο τυποποιημένο και βαρετό. Τι της λείπει της ταινίας αυτής ως μιας ταινίας που βασίζεται σε ένα ομηρικό έπος σαν την Οδύσσεια; Ο ανθρωποκεντρικός χαρακτήρας; Όχι. Όλα είναι αποφάσεις των ανθρώπων, μέχρι τελευταία στιγμή παλεύουν να σωθούν όχι από τους θεούς αλλά από τον εαυτό τους. Ένας «φιλέταιρος» Οδυσσέας; Όχι. Υπάρχουν σκηνές, όπου ο Οδυσσέας ανεβαίνει στο πλοίο αφού εξασφαλίσει ότι όλοι οι σύντροφοι έχουν επιβιβαστεί. Ένας ευφυής Οδυσσέας; Μια πιστή Πηνελόπη; Ένας Τηλέμαχος που από ένα σημείο και μετά γίνεται όντως «ισόθεος άντρας»; Το πρόβλημα της διαδοχής στον θρόνο της Ιθάκης; Ο αγώνας του ανθρώπου να κατακτήσει τον στόχο του; Η αξία της οικογένειας, του έρωτα, της πατρίδας, της τιμής; Όχι, όχι, όχι. Όλα αυτά τα βλέπεις στην ταινία. Αλλά αυτά τα έβλεπες πάντα στον Όμηρο.

Αυτό που ξέχναγες όταν διάβαζες Όμηρο είναι αυτό που διατρέχει την ταινία από την αρχή μέχρι το τέλος της. Ότι τα ομηρικά έπη είναι έπη που έχουν και σκοτεινιά. Ο πόλεμος στη μεν Ιλιάδα και το αφιλόξενο πέλαγος στην Οδύσσεια είναι ζοφερά τοπία. Ανεξαρτήτως αν στα σχολεία δικαιολογημένα ομορφαίνουμε την αφήγηση, ηθικολογούμε περί ηρωικών και αντιηρωικών προτύπων, ή αν και στις μέχρι τώρα «ομηρικές» ταινίες επιδιώκουμε το «επικό αποτέλεσμα», το χολυγουντιανό υπερθέαμα ή τη νίκη πάντα του καλού έναντι του κακού, αντικειμενικά τα ομηρικά έπη είναι έπη σκοτεινά. Ο Νόλαν αυτό το στοιχείο το πήρε και το απογείωσε. Είδε την κοινωνία της Οδύσσειας σαν μία μεταβατική κοινωνία, σαν μία κοινωνία σε παρακμή που μοιραία θα τελειώσει για να έρθει η επόμενη. Είδε τον Οδυσσέα σαν έναν άνθρωπο που βιώνει το τραυματικό μεταπολεμικό στρες ενός ανθρώπου με την ψυχολογία που θα είχε οποιοσδήποτε γυρνούσε από τον πόλεμο. Από δέκα χρόνια πολέμου. Στους σημερινούς πολέμους, έχουμε δει όλοι πώς γυρνούν άνθρωποι που βρέθηκαν στο πεδίο της μάχης ακόμα και για μερικούς μήνες. Πόσοι χρειάζονται ψυχιατρική βοήθεια για να ξεπεράσουν τον θάνατο που αντίκρυσαν, πόσοι κοιτάζουν τις οικογένειές τους σαν άγνωστοι γιατί όντως έγιναν κάποιοι άλλοι για να επιβιώσουν, πόσοι δεν προσαρμόζονται ποτέ, πόσοι αυτοκτ0νούν και πόσοι λαχταρούν την αδρεναλίνη που τους έδινε το πεδίο της μάχης σαν να έχουν πάθει εξάρtηση.

Ένα είδος, κριτικής, λοιπόν, που κυκλοφορεί για την ταινία περί «καταθλιπτικού Οδυσσέα», ναι, σωστή είναι. Ο Οδυσσέας έχοντας αποχωριστεί χωρίς να θέλει βασίλειο και οικογένεια, έχοντας πολεμήσει δέκα χρόνια μπροστά στα τείχη μιας απόρθητης πόλης και έχοντας γίνει ο εμπνευστής ενός τεχνάσματος που οδήγησε στη φρίκη της πτώσης μιας πόλης με όσα τραγικά επακολούθησαν δεν θα γίνει ένας καταθλιπτικός ήρωας; Δεν θα γίνει κάποιος που θα αναρωτηθεί ακόμα και αν θέλει να γυρίσει στην Ιθάκη του; Ο Οδυσσέας του Νόλαν είναι ένας ενοχικός άνθρωπος που πάντα το μυαλό του θα περιστρέφεται γύρω από τις εικόνες καταστροφής που είδε -και προκάλεσε- όταν βγήκε από τον Δούρειο Ίππο. Γι΄ αυτό και τα εγkλήματα των Αχαιών στην Τροία μονοπωλούν την ταινία. Είναι το τραύμα που δεν μπορεί να αποχωριστεί ποτέ. Είναι εκείνο το γεγονός που σαν προφητεία έδειξε ότι η Εποχή του Χαλκού τελειώνει. Δεν μπορεί να συνεχιστεί με ένα τέτοιο έγkλημα στην πλάτη της. Ο Οδυσσέας του Νόλαν όταν φεύγει από την Καλυψώ δεν παλεύει πια με τα κύματα, όπως κάνει ο ομηρικός Οδυσσέας. Δέχεται την τρικυμία γιατί αυτή είναι η τιμωρία του. Μόνο όταν την δεχτεί απαθής στη μισοδιαλυμένη του σχεδία είναι έτοιμος να ξεβραστεί στις ακτές της Ιθάκης του.

Αν περιμένεις να ενθουσιαστείς με τις κάμερες ΙΜΑX, τη μουσική επένδυση ή τις ερμηνείες, είναι σίγουρο ότι αυτό θα γίνει και με το παραπάνω. Αν περιμένεις να δεις έναν Οδυσσέα γυναικά που απολαμβάνει τη συντροφιά της Κίρκης ή της Καλυψώς και να πεις τη στερεοτυπική ατάκα «Α, ο Οδυσσέας καλοπερνούσε και η Πηνελόπη περίμενε σαν χαζή.», δεν θα το πεις. Αν περιμένεις να ακούσεις το σαγηνευτικό τραγούδι των Σειρήνων δεν θα το ακούσεις, γιατί ακόμα κι αυτό στοιχειώνει τον Οδυσσέα και συνάμα τον γοητεύει. Αν περιμένεις να παρακολουθήσεις έναν διάλογο μεταξύ Κύκλωπα και Οδυσσέα και να αναβιώσουν οι ατάκες τύπου «Πώς σε λένε; – Με λένε Κανένα, Α, με τύφλωσε ο Κανένας» δεν θα το δεις ούτε αυτό. Ο Κύκλωπας δεν συνομιλεί καν με τον Οδυσσέα στην ταινία γιατί δεν ανήκει στην κοινωνία των ανθρώπων, δεν υπάρχει κανένα σημείο επαφής.

Θα δεις την Οδύσσεια, όπως την είδε ο Νόλαν: σαν το τέλος μιας εποχής. Εκεί που πλέον η ταυτότητα, ο ρόλος και ο σκοπός του καθενός αλλάζει από τη μια στιγμή στην άλλη. Σε όλο το έργο υπάρχει μια αδιόρατη απειλή για τους ανθρώπους της θάλασσας που ιστορικά μάλλον αυτοί είναι εν μέρει υπεύθυνοι για την κατάρρευση του μυκηναϊκού πολιτισμού. Η Πηνελόπη, όταν θα ακούσει τον Οδυσσέα να διηγείται τα εγkλήματα των Αχαιών στην Τροία θα αναφωνήσει: «Εσείς είστε οι άνθρωποι της θάλασσας.» Και αυτό μάλλον λέει πολλά για τη ρευστότητα των κοινωνιών σε κρίση.

Στο σχολείο μαθαίνουμε ότι σκοπός των ομηρικών επών είναι η τέρψη των ακροατών. Του Νόλαν μάλλον ήταν να πει «αντίο» σε μια εποχή. Διαχειριζόμενος τελείως ελεύθερα το υλικό που είχε στη διάθεσή του, χρησιμοποίησε ένα λογοτεχνικό αριστούργημα και μίλησε μέσω αυτού για τη σκοτεινιά και της εποχής του. Και έτσι η ασέβεια που διέπραξε ως προς το ομηρικό κείμενο τελικά μετουσιώθηκε σε άπειρο σεβασμό για το έργο αυτό καθ’ εαυτό γιατί ο μεταγενέστερος δημιουργός υποκλίθηκε στη διαχρονικότητα της πηγής του και επιβεβαίωσε ακόμα μια φορά γιατί τα ομηρικά έπη είναι λογοτεχνικά θαύματα.

ΥΓ1: Το μοναδικό που δεν μπορεί να γίνει ανεκτό στην ταινία, είναι η χαρακωμένη Ελένη που εμφανίζεται στο πλευρό του Μενέλαου ως τιμωρημένη για το «έγkλημά της». Η Ελένη είναι Ιδέα. Δεν την τιμωρείς. Δεν την πληγώνεις. Απλά την αντικρίζεις και παγώνεις από την ομορφιά της.